Andre Agassi otobiyografisinde ilk büyük turnuvasını kazandıktan sonra “kimse bundan bahsetmiyor” diyor, “zaferlerin yenilgiler kadar güçlü hissedilmediğini”. Psikolog Daniel Kahneman ve Amos Tversky’nin de çalışmalarıyla ortaya koyduğu üzere, kaybetmek, eşit düzeyde bir zaferden psikolojik açıdan çok daha etkili. Kayba daha duyarlıyız. Bir spor izleyicisi olarak, sporcuların bireysel hikâyeleri, kayıpları ve zaferleriyle ilgilenmeme rağmen, izleyicilerin zafer ve yenilgilere gösterdikleri bana geçmişte abartılı gelen duygusal tepkilerini anlamlandırmakta hep güçlük çekmişimdir. Özellikle konu takımlar olduğunda ve sponsor ile reklam bombardımanının sahalardan sporcuların bileklerine kadar uzanarak hem seyir zevkini hem de sporcuların güvenliğini tehdit edecek düzeye ulaştığı günümüzde,izlediğinizin sadece birtakım insanları ve şirketleri zengin etmek için düzenlenen bir organizasyon olduğunu düşünmemek çok zor. Bu durumda da bahis oynamıyorsanız, tuttuğunuz takımın kaybından bir zararınız olmuyor demektir. Millî takım maçlarını ayrı tutuyorum çünkü orada kayıplar ve zaferler bağlamında ikincil çıkarlardan söz etmek mümkün olabilir. Ülkenin uluslararası alanda görünürlüğü siyasî ilişkileri de etkileyebilir. 

Takım tutmak elbette çıkar hesabına dayanmıyor, ancak insanlar tuttukları takım kaybettiğinde birincil çıkarları zarar görmüş kadar etkileniyorlar. Bu pek rasyonel bir tepki sayılmaz. Zaten takım tutmak çoğu zaman rasyonel temellere dayanan bir mefhum değil. Ya da en azından dayandığı rasyonel temellerin modern dünyada geçerliliği yok. Takım tutanlar için bu zaten oldukça açık olmalı. Kimse takımını ya da desteklediği tenisçiyi seçerken bu konuyu enine boyuna değerlendirip karar vermiyor. Spor sosyolojisi araştırmalarının bulgusu takımın seçilmediği, miras alındığı yönünde. Yani Fenerbahçeli olunmaz, Fenerbahçeli doğulur ifadesi aslında doğru. Yerel kimlik de tuttuğunuz takım üzerinde etkili olabiliyor. Liverpoollu futbolcuların kaçının Liverpoollu olduğundan bağımsız olarak, Liverpool’da doğan birinin Liverpool’u destekleme ihtimali daha yüksek. Bunlar yine rasyonel tercihler sayılmaz. Rasyonel olarak sınıflandırabileceğimiz bazı tercihler başarı ve benzerliğedayanıyor. İnsanlar başarılı veya kendilerine benzeyen insanları desteklemeye eğilimliler. Bazen anlatı da tercihlerimizi etkiliyor. Yoksul bir ailenin çocuğunun yeteneği sayesinde zirveye ulaşması, sakatlıktan dönen eski şampiyonun yeniden yükselişi gibi. Bazen de sahip olmak istediğimiz özellikleri aynaladığını düşündüğümüz insanları destekliyoruz. Sporcu,ideal benliğimizin bir ikamesi olarak davranmayı bıraktığında ise öfkeleniyor ve onu eleştiriyoruz. 

Uluslararası düzeyde yarışan sporcular nüfusun %0,01’inden daha azını oluşturuyor. Olimpiyatlarda yarışan sporcuların oranı ise yaklaşık %0,00013. Neredeyse hiçbirimizin hayatımız boyunca ulaşamayacağı yeteneğe, güce, disipline ve dayanıklılığa sahip insanlar. Bize karşı herhangi bir sorumlulukları da yok. Kalabalığın bilgeliği diye bir kavram var. Taraftarların bir grup halinde verdiği kararlar doğru olabilir. Ama bunun için binlerce kişinin görüşlerinin ortalamasının alınması gerekiyor. Dunning-Kruger etkisine göre ise, insanlar bilgi düzeyleri düşük olduğunda bildiklerini abartma eğiliminde oluyor. Oyunun kurallarını tabii ki biliyoruz. Ancak tüm sene takımla antrenman yapmıyoruz ve birçok kararın verilme motivasyonunu bilemeyiz. Taraftarlar da destekledikleri takımın ya da bireyin ne yapması gerektiği hakkında rasyonel bir zemine dayanmaksızın doğruyu bildiğine inanıyor. Özetle, desteğin de eleştirinin de kaynağı mantıksız.

2024 yılında Fransa Bisiklet Turu’nun 19. etabının sonunda Jonas Vingegaard-Hansen’inkarısına sarılıp ağlamaya başlamasıyla televizyon karşısında gözyaşlarına boğularak bu irrasyonel dünyaya çok hızlı bir giriş yaptım.

Fotoğraf: Profimedia, Polka dot mayolu Jonas Vingegaard, bariyerlerin arkasındaki bir kadına sarılıyor. Kaskı hâlâ başında; yüzü görünmüyor ama beden dili yorgunluk, kırılganlık ve duygusal bir boşalma hissi taşıyor. Yarışın fiziksel sertliğiyle kişisel bir teselli anı yan yana duruyor.

O güne, 42 yaşıma kadar, hiçbir takımı tutmadığımı, hiçbir sporcunun kazanmasını bu kadar istemediğimi fark ettim. Daha önce de ağlamıştım tabii ki. Fenerbahçe Final Four’açıktığında, Fenerbahçe Euroleague şampiyonu olduğunda, Anadolu Efes Final Four’açıktığında, Anadolu Efes Euroleague şampiyonu olduğunda, Kerem Tunçeri’nin son saniye turnikesinden sonra, Türkiye millî futbol takımı dünya üçüncüsü olduğunda, ChristianEriksen’in kalbi tekrar çalıştığında, Federer ve Nadal yan yana oturup ağladıklarında, Messi çok istediği kupayı kaldırdığında… Ama kimse kaybettiği için ağlamamıştım. Çünkü iyi olan kazansındı. Nitekim sporda çoğu zaman iyi olan kazanır. Sporu izlenmeye değer kılan en önemli faktörlerden biri de hayata kıyasla çok daha adaletli oluşu. 19. etabı da iyi olan kazanmıştı. Üstelik iyi olan Tadej Pogačar’dı. Vingegaard’ın 2025 yılında İspanya Bisiklet Turu’na (La Vuelta) başlamadan önce tarihin gelmiş geçmiş en iyi bisikletçisi kimdir sorusuna verdiği yanıt da buydu: Pogačar. Dahası, Pogačar, bir Daniil Medvedev değil. Sevimli, alçakgönüllü, rakiplerinin de saygı duyduğu genç, güzel bir adam. Birçok kişi, Pogačar’ın sürekli kazanarak bisiklet sporunu sıkıcı hale getirdiğini söylese de izleyiciye sürekli tarihe tanıklık ettiğini hissettiren, düşen, kalkan, yine ve yeniden kazanmayı ve gelişmeyi sürdüren olağanüstü bir sporcu Pogačar. O zaman, ben neden ağlıyordum? Neden Vingegaard’ın Pogačar’ı yenmek için yapması gerekenlerle ilgili bir dolu mesnetsiz ve muhtemelen yanlış fikrim vardı? 

Fotoğraf: AP/Daniel Cole, Sarı mayolu Tadej Pogačar, kollarını iki yana açarak finişe tek başına geliyor. Arkasında bulanıklaşmış kalabalık, takım aracı ve bayraklar var. Görsel, mutlak bir zafer ânını; kontrolü, özgüveni ve sahneyi tamamen ele geçirmiş bir şampiyonluğu anlatıyor.

İnsanlar, engellerin aşıldığı hikâyeleri dinlemeyi seviyorlar. Hikâyenin kurgusal ya da gerçek olması bunu değiştirmiyor. Karakterler veya kişiler sınavlara tâbi tutulmalı, değişmeli, dönüşmeli, dövüşmeli ve elinde ödülle eve dönmeli. Birçok kişinin otobiyografisinin de bu formüle uygun yazıldığını görebilirsiniz. Edebiyat kuramcısı Joseph Campbell, “kahramanın yolculuğu”nu çeşitli aşamalara ayırıyor. Christopher Vogler de Joseph Campbell’ın karmaşık monomit modelini senaristler için sadeleştirerek on iki aşamalı bir yapı hâline getiriyor.Sıradan bir dünyada sıradan bir insan olarak yaşayan kahraman bir gün bir maceraya çağrılır. Çağrıyı reddeder, çünkü o sıradan, isteksiz bir kahramandır. Bir mentorla tanışır, mentor onu maceraya hazır olduğuna ikna eder. Karakter çeşitli sınavlardan geçer, dostlarını ve düşmanlarını tanır. Hedefine yaklaştıkça büyük yüzleşme de yaklaşır. Bu yüzleşmeyi de atlatır. Ödülünü alır ve geri dönüş yoluna geçer. Yeni bir tehditle karşılaşır. Bu engelin de üstesinden gelir, sembolik olarak ölür ve dirilir, elinde elde ettiği iksirle sıradan dünyaya geri döner. Bu iksir bilgelik de olabilir, insanlığı kurtaracak devrimsel bir fikir de. Matrix ya da Hobbit gibi filmler de dahil olmak üzere, birçok hikâyeyi kolay takip edebilmemizin ve içselleştirmemizin nedeni de bu formüldür. Andre Agassi’nin ya da Mike Tyson’ın hayat hikâyeleri de kahramanın yolculuğuna özgü aşamalar barındırır. Elbette, sporcunun kariyeri genelde zirveden çok uzakta sonlanır. Ancak, birkaç gün önce Novak Djokovic’in, onu Roland Garros’un üçüncü turunda eleyen 19 yaşındaki Joao Fonseca’yı överek turnuvadan ayrılması, kaybetmeyi olgunlukla karşılayabilecek gücü bulması da onun kahramanlık hikâyesinin iksiridir. 

Bu modele uygun hikâyeler, izleyicinin sporcuyla özdeşleşmesini kolaylaştırabilir. Bazen de hikâyeler bu şablona biraz da zorla oturtulur. Vingegaard’ın profesyonel olarak bisiklete başlamadan önce ve aynı dönemde bir balık fabrikasında çalışması hayatına dair en çok tekrar edilen ayrıntıdır. Vingegaard’ın ketum doğası da yorumcuların çıkarımları ve hayal güçleri için geniş bir alan bırakıyor. Ketum olmasının dışında Vingegaard utangaç ve duygusal birine benziyor. Epik bir kahramanın dışadönük tarzına ve karizmasına sahip değil. Bebek yüzlü. Yüzüklerin Efendisi’ndeki Frodo gibi yani. Sıradan bir ailenin sessiz ve sıradan oğlu Vingegaard’ın macerayı reddettiğini söyleyemeyiz. Nitekim o zaman da profesyonel bir takıma girmek istediğini biliyoruz. Karşılaştığı mentor ise 2019 yılında katıldığı takımdaki Vuelta şampiyonu, genel klasmancı yıldız Primož Roglič. Vingegaard röportajlarında Roglič’in onu kanatlarının altına aldığını ve ona çok şey öğrettiğini söylüyor. Hattâ Roglič, takıma Vingegaard’ın ileride Fransa Turu’nu kazanabilecek kapasitede olduğunu da söylüyor. 2021 yılında Roglič yarıştan çekilince liderlik Vingegaard’a kalıyor ve Vingegaardbeklenmedik bir şekilde Pogačar’ın arkasında podyumda kendine yer buluyor. Bu da herhalde ilk sınavıydı. Büyük engel elbette Pogačar. 2022 ve 2023 yıllarında Vingegaard, Sloven ejderhasını yenerek Fransa Turu’nda birinci oluyor. 2024 yılında ise geri dönüş yılında karşısına çıkmasını beklediğimiz engelle karşılaşıyor. 4 Nisan günü, Bask Turu sırasında pelotonla beraber hızlı bir iniş sırasında bir hendeğe savrulup bir süre hareketsiz kalıyor. Helikopterle hastaneye kaldırılıyor. Akciğeri ezilmiş, köprücük kemiği ve birkaç kaburgası kırılmış ve akciğeri ile göğüs duvarı arasında hava birikmiş. Nefes alamamış, öleceğini sanmış. Birkaç gün sonra hastaneden çıkıyor. Bir nevi diriliyor. Sadece üç ay sonra başlayan Fransa Turu’na yine katılıyor. İşte bu da benim Vingegaard’la tanıştığım ve hikâyesini öğrendiğim turdu. İkinci oldu. 2025’te tekrar ikinci oldu. Birincinin kim olduğunu yazmaya gerek yok sanırım. İksire gelemedik henüz. Çünkü hikâye devam ediyor. 4 Temmuz’da Fransa Turu başlayacak. İki bisikletçi de çok iyi bir sezon geçirdiler fakat hiç karşı karşıya gelmediler. Pogačar, bu sene katıldığı, Paris-Roubaix dışındaki tüm yarışları kazandı (onda da ikinci oldu). Vingegaard da kendi katıldığı tüm turları kazandı ve 31 Mayıs’ta Giro’yu (İtalya Bisiklet Turu) da birincilikle bitirmesiyle tarihte üç büyük turu da kazanan sekizinci bisikletçi oldu (ilginç bir şekilde Pogačar henüz bunlardan biri değil). 

2022’deki Fransa Turu’nun 11. etabında Vingegaard ve Pogačar, Col de Spandalles inişinde yüksek hızda giderken, önce Vingegaard dengesini kaybetti, bir süre sonra da Pogačar düştü. Vingegaard yavaşladı ve rakibini bekledi. Pogačar ona yetişti, el sıkıştılar ve sürmeye devam ettiler. Vingegaard’ın yolun geri kalanının en azından bir kısmını dönüşümlü sürmek için Pogačar’ı beklediğini söyleyenler olsa da bu senenin Catalunya Turu’nun üçüncü etabındafinişe çok yakınken bu defa Vingegaard’ın önünde Remco Evenepoel’ün aniden düşmesi ve Vingegaard’ın yarışı bitirmek yerine pelotonu beklemesi, Vingegaard’ın bisikletin yazılı olmayan centilmenlik kurallarına uyduğunu düşündürüyor. Her halükârda el sıkışırken arkadan çekilmiş görüntülerini çok etkileyici buluyorum. İkisinden birinin olmadığı yarışların hemen hemen hepsinde açık arayla birinci olan iki sporcu senede bir kez bir araya geliyor, birbirlerine, en azından görünürde, nezaket ve saygıyla yaklaşıyor, birbirleri hakkında sadece olumlu demeçler veriyor ve tarih yazıyorlar.

Ekran görüntüsü: Eurosport, Vingegaard ve Pogačar yan yana bisiklet sürerken birbirlerinin elini sıkıyor. Arkadan çekilmiş görüntüde rekabetten çok centilmenlik ve karşılıklı saygı öne çıkıyor. İki büyük rakibin, yarışın ortasında kısa ama güçlü bir jestle birbirini tanıdığı bir an.

Parasosyal ilişkiler, tanımadığımız insanlarla kurduğumuz tek taraflı ilişkilere verilen isim. Sosyal medya çağında onlarla asgari bir etkileşim içine de geçebiliyoruz. Ancak en nihayetinde influencerlar, rock yıldızları veya sporcular bizim tanıdığımız insanlar değil. Onlarla duygusal ilişkiler kuruyoruz çünkü evrimsel açıdan sosyal beyin kitlesel medyadan çok daha önce oluşmuş. Dolayısıyla karşımızda oturan biriyle ekranda gördüğümüz kişi arasındaki sınırları duygusal olarak her zaman aynı keskinlikte çizemiyoruz. Parasosyalilişkiler bizim açımızdan kalıcı duygusal bağlara işaret edebilir. Bir sporcu zaman içinde bizim için belli değerleri, dünya görüşünü ve idealleri temsil edegelir. Araştırmalar sporcularla çok güçlü parasosyal ilişkiler kurulabildiğini açıkça gösteriyor. Fakat sporcuların hikâyeleri başarı, başarısızlık, sakatlık ve geri dönüş gibi gerçek zamanlı dramatik olaylar içerdiği için yoğun bir bağ kurulması için uygun koşullara sahipler. Sporcu bir yarışı ya da maçı kaybettiğinde onunla özdeşleştirdiğimiz değerlerin kaybettiğini hissediyoruz. Geri dönüş hikâyelerinin tamamlanamaması, adil bir dünya inancımıza bağlı olarak tanık olduğumuz yılların emeğinin ve bizim de duygusal yatırımımızın karşılıksız kalması bizi hayal kırıklığına uğratıyor. 

Vingegaard 2024 yılında, Fransa Turu’nun 11. etabında sprintte Pogačar’ı yenerek etap zaferini kazanmıştı. 19. etapta ise Pogačar yokuşta atak yaptı ve Vingegaard karşılık veremedi. Genel olarak pek sevimsiz ve huysuz görünen Evenepoel’le birlikte geride kaldı. Vingegaard’ın takım arkadaşı Matteo Jorgenson kaçışta Vingegaard’ın atağını bekliyordu. Onun yerine Pogačar herkesi geçtiği gibi Jorgenson’u da rahatlıkla geride bıraktı ve etabı kazandı. Genel klasman farkı beş dakikaya çıktı. Zaten toplamda 21 etap olduğu için Vingegaard’ın turu kazanamayacağı kesinleşmiş oldu. Vingegaard’ın kazadan üç ay sonra turu kazanması bir mucize olurdu. Bu geri dönüşün gerçekleşmeyişi en çok kendisini ama aynı zamanda onunla parasosyal bir ilişki içinde olan tüm taraftarlarını da hayal kırıklığına uğrattı. Bir mucizeye tutunmak da aynı takım tutmak gibi rasyonel bir tercih değil. Ama her şeye rağmen, Vingegaard’ın geri dönmesini; tüm kırılganlığı, nezaketi, utangaçlığı, duygusallığı, çocuksuluğu, alçakgönüllüğüyle kendisi üzerinde hiç hakkı olmayan bizler, bize bu mucizeyi yaşatmasını istemiştik. Velhasıl kelam, kendisi de sevimli Sloven ejderhası Pogačar, 2024’te buna izin vermediği gibi, bir sonraki sene de bize ve Vingegaard’a bu geri dönüşü yaşatmadı. Bu sene Giro’nun ikinci etabı Bulgaristan’dan başladı. Biz de kendimizi elimizde Danca “Seni seviyoruz Jonas!” yazılı bir pankartla tanımadığımız birini mantıksızca severken Burgas’da bulduk. Bu parasosyal ilişkinin ve taraftarlığın bize daha neler yaptıracağını göreceğiz. Vingegaard’ın elinde iksirle evine geri dönüşünü sabırsızlıkla bekliyoruz. Fakat ne olursa olsun, Pogačar-Vingegaard çağında yaşamak büyük bir ayrıcalık. Sevimlilikleri, alçakgönüllükleri ve nezaketleriyle çok yaşasınlar.   

Not: Pogačar’ı ilk izleyebileceğiniz yarış 17 Haziran’da başlayacak 5 günlük İsviçre turu. Pogačar-Vingegaard genel klasman karşılaşmasını izleyebileceğiniz Fransa Turu ise 4 Temmuz’da başlıyor. 

Fotoğraf: Giro d’Italia X hesabı, yazarımız Cansu Özge Özmen’in eşi Fatih Durali “Jonas, vi elsker dig!” yazılı pankartı havaya kaldırıyor, yanında yazarımız Özmen görünüyor. Etrafındaki insanlar fotoğraf çekiyor, tezahürat ediyor; yol kenarı bir spor müsabakasından çok ortak bir duygunun sahnesine dönüşüyor. Fotoğraf, taraftarlığın mesafeleri aşan, kişisel ve parasosyal bağını görünür kılıyor.

Merak edenler için kaynaklar:

Agassi, A. (2009). Open: An autobiography. Alfred A. Knopf.

Campbell, J. (2008). The hero with a thousand faces (3rd ed.). New World Library.

Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.

Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 263–291. 

Kruger, J., & Dunning, D. (1999). Unskilled and unaware of it: How difficulties in recognizing one’s own incompetence lead to inflated self-assessments. Journal of Personalityand Social Psychology, 77(6), 1121–1134.

Vogler, C. (2020). The writer’s journey: Mythic structure for writers (4th ed.). Michael WieseProductions.

Wann, D. L. (2001). Sport fans: The psychology and social impact of fandom. Routledge.

“Muzır Spor: Vingegaard da bizi görecek mi?” için bir yanıt

  1. […] Muzır Spor: Vingegaard da bizi görecek mi? Beden yalan söylemez: Baudrillard, Pogačar ve Messi […]

Bir yanıt yazın

ÖNE ÇIKANLAR