Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’ne (UNFCCC) taraf ülkelerin katıldığı küresel iklim zirvesinin 31’incisi, kısa adıyla COP31, 9-20 Kasım tarihlerinde Türkiye’nin ev sahipliğinde Antalya’da düzenlenecek.

Sözleşmeye taraf olan ülkelerin bir araya geldiği ilk resmi toplantı (COP1), 1995’te Berlin’de gerçekleştirildi. O tarihten bu yana iklim zirveleri düzenli olarak gerçekleştiriliyor. Yalnızca 2020’de yapılması planlanan COP26, COVID-19 pandemisi nedeniyle bir yıl ertelendi.

Türkiye liderliği, bu yıl zirvenin Antalya’da düzenlenmesi için diğer aday ülke olan Avustralya ile epey mücadele etti. Zirvenin ev sahipliğini her yıl kıtalar ve belirlenmiş gruplar arasında aday ülkelerden biri yapıyor. 2026’da ev sahipliği sırası, iki ülkenin de dâhil olduğu “Batı Avrupa ve Diğerleri” (WEOG) grubundaydı. Hem Ankara hem de Canberra 2022’den beri adaydı ve iki ülke de bu konuda geri adım atmadığı için süreç uzun süre diplomatik çıkmaza girmişti. Sorun, zirve tarihinde ilk kez ikili bir formülde uzlaşılarak aşıldı: Ev sahipliği ve organizasyon (lojistik, bütçe yönetimi, iletişim, ana etkinlik sorumluluğu vb.) Türkiye’de kaldı, hükümetlerarası iklim müzakerelerini yönetme yetkisi ise Avustralya’ya devredildi. İklim zirvelerinde ilk kez denenecek bu ikili yöntemin nasıl işleyeceğine bu yıl hep birlikte tanık olacağız.

Ankara’da düzenlenen 36’ncı NATO Liderler Zirvesi’nin ardından, bu geniş katılımlı toplantının ev sahibinin Antalya olması, iktidar bloğunun Türkiye’ye biçtiği  “küresel bir aktör ve dünyanın lider ülkelerinden biri” argümanının güçlendirilmesi için bir prestij unsuru olarak değerlendiriliyor.  

Bunun da etkisiyle oldukça güçlü hedefler belirlendiğini görüyoruz. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, zirve öncesi yapılan hazırlık toplantılarının en önemlisi olan, Haziran ayındaki 64. Bonn İklim Değişikliği Konferansı’nda (SB64) Türkiye’nin “Eylem Gündemi”ni  10 öncelikli alan ve ölçülebilir altı somut hedef belirleyerek açıkladı.

Öncelikli alanlar şöyle: 

Temiz enerji dönüşümü, ulaşım, sanayi ve binalarda elektrifikasyonun artırılması, Sıfır Atık ve metan azaltımı, sürdürülebilir tarım ve gıda güvenliği, yeşil sanayileşme, iklim dostu ve dirençli şehirler, okyanuslar ve denizlerin korunması, iklim politikalarına gençlik katılımı, sağlık ve eğitim sistemlerinin altyapısının iklim krizine uyum gösterecek biçimde desteklenmesi ile küresel taahhütler ile ulusal planlar arasındaki uygulama boşluğunu teknik yardım ve finansmanla kapatacak yeni bir kapsayıcı mekanizma olarak İklim Uygulama Köprüsü…

Küresel ölçekte 2035’e kadar ulaşılması planlanan hedefler ise şu şekilde somutlaştırıldı:

Küresel elektrifikasyon: Yüzde 35 seviyesine çıkarılması

Döngüsel ekonomi: Küresel döngüsel malzeme kullanımının en az yüzde 15’e çıkarılması

Binalarda enerji kullanımı: Sektördeki enerji yoğunluğunun yüzde 25 oranında azaltılması

Sıfır Atık ve Metan emisyonları: Atık üretimindeki artışın yarı yarıya düşürülmesi ve metan azaltımının merkeze alınması

Dayanıklı Tarım: Tüm genç çiftçilere iklime dirençli tarım uygulamaları eğitimi verilmesi

İklim finansmanı: Yıllık 7,5 – 9 trilyon dolar olan finansman ihtiyacının odağına teknoloji transferi ve adil dağıtımın yerleştirilmesi… 

Uygulama COP’u ne anlama geliyor?

İklim Zirveleri, başta fosil yakıtlardan uzaklaşma ve iklim finansmanı olmak üzere, uyum ve adaptasyon politikaları, yenilenebilir enerjiye geçiş, en savunmasız ülkeler ve halk gruplarının gelişmiş ülkeler tarafından desteklenmesi gibi en tartışmalı konularda zorlu müzakereleri ile bilinir. Ancak COP Başkanı olarak Kurum’un temsil ettiği Türkiye, başından itibaren bu yılki zirvenin miüzakerelerden çok bir ‘uygulama COP’u’ olacağını ısrarla belirtti.

Uzun süre “uygulama”dan neyi kastettiği belirsiz kaldı, ancak ilerleyen süreçte yaptığı açıklamalardan bunun temelde “yatırım” olarak tanımlandığı ve esas olarak iklim finansmanı için bütçe oluşturmaya odaklanıldığı anlaşılıyor. Bir başka deyişle, Paris Anlaşması’nın eksiksiz uygulanması, ülkelerin emisyonlarını hızla azaltması, şeffaflık kurallarına uyulması ve gelişmiş ülkelerin finansman sorumluluklarını yerine getirmesi gibi kritik başlıklar, en azından Türkiye’nin COP31 için ortaya koyduğu yaklaşımda ikinci planda kalmış görünüyor.

Antalya’nın açıklanmasının ardından ilk zamanlarda çok sık dillendirilen ve “vitrine çıkarılacağı” izlenimini uyandıran Sıfır Atık Projesi ise artık söylem düzeyinde epeyce geri plana çekilmiş durumda. Atık sektörünün toplam emisyonlardaki payının sınırlı olması ve Türkiye’nin AB ülkelerinden yoğun miktarda plastik atık ithal etmesi, Sıfır Atık Projesi’nin zirvede öne çıkarılmasına yönelik eleştirileri gündeme getirebilir. Projenin başlangıçtaki söylemlere kıyasla neden geri planda kaldığı ise henüz net değil.

Zirvede  bir önceki COP’un düzenlendiği Brezilya’nın Belem kentinde zikredilen “Belem- Antalya Mekanizması”na uygun bir “Adil Geçiş Mekanizması” kurulmasına ilişkin bir beklenti var. Azaltım, uyum ve ticaret başlıklarının da finansmanın yanı sıra öne çıkacağı anlaşılıyor.  Ancak bunların uygulamaya nasıl geçirileceği de henüz belirlenmiş değil. Öte yandan savunmasız ülkelerin iklim krizine karşı korunaklı bir hale getirilmesi için gelişmiş ülkelerden aktarılması hedeflenen yıllık 300 milyar dolarlık iklim finansmanı meselesi, son yıllarda yapılan zirvelerde sıkça gördüğümüz gibi bu yıl da müzakereleri kilitleme riski taşıyor.

Özetle bizi, belirsizliklerin, risklerin, önceki COP’larda çözülememiş, birikmiş sorunların beklediği; özellikle ülkemizin nasıl bir iklim politikasını öne çıkaracağını (veya çıkarmayacağını) bilmediğimiz bir İklim Zirvesi bekliyor. Özellikle de bir türlü kömürden çıkış tarihi vermeyen, yeni kömürlü termik santral yapmayacağı ya da fosil yakıtlardan uzaklaşacağı konusunda bir taahhüdü ve net bir pozisyonu olmayan, açık ve bağlayıcı adımlar atmaktan kaçınan, plastik atık ithalatının her yıl büyüyerek devam ettiği, emisyonlarıyla ilgili hala “artıştan azaltım” politikasını sürdüren bir ev sahibinin, konuklarına neyi, nasıl önereceği merak konusu.  

Hele de Küresel Atmosferik Araştırmalar için Emisyon Veritabanı (EDGAR) değerlerine dayanan yeni rapora göre, en fazla emisyona neden olan ülkeler arasında 13’üncü sıraya yükselmiş ve en büyük 16 kaynak arasında emisyonlarını en hızlı artıran ülke olarak (+ %4,2) tespit edilmişken…. Müzakereler Başkanı Avustralya’nın da Türkiye’nin hemen ardından 14’üncü sırada yer alması ise oldukça ironik.  

O sırada gezegende…

Gezegen sakinleri iklim zirvesi için hazırlıklarını tam gaz sürdürürken, BM Çevre Programı (UNEP) 2 Eylül’de yayımladığı “Limiting Overshoot” (Aşımı Sınırlamak) başlıklı raporla küresel ısınmanın önümüzdeki birkaç yıl içinde 1,5 dereceyi aşmasının artık kaçınılmaz olduğunu açıkladı. Rapora göre, en iyimser senaryoda bile ısınma 1,8 derecede zirve yapacak; mevcut politikalarla bu rakamın yüzyıl sonunda 2,6 dereceye kadar çıkabileceği öngörülüyor. Ortak Araştırma Merkezi’nin (Joint Research Centre, JRC) tüm dünya ülkelerinin sera gazı emisyonlarını hesapladığı son raporu ise 2025 yılında küresel sera gazı emisyonlarının, 2024’e kıyasla yüzde 0,7 artarak rekor bir seviye olan 54 gigaton karbondioksit eşdeğerine ulaştığına işaret ediyor. 

Uluslararası Enerji Ajansı,  geçen hafta Orta Doğu’daki çatışmalar nedeniyle küresel kömür talebinin 2026 yılında yüzde 1,2 artarak 8,94 milyar ton ile rekor seviyeye ulaşmasının beklendiğini açıkladı.

Bilim insanları ise önümüzdeki aylarda çok güçlü bir El Niño olayının gelişme olasılığına ilişkin uyarılarda bulunuyor. Yeryüzünün neredeyse yarısını kaplayan Pasifik Okyanusu’nun suları daha önce hiç ölçülmediği kadar ısındı. Bu da tarihin en kuvvetli; onların tarifiyle, “Süper El Niño”ya işaret ediyor.  Etkileri şimdiden görülmeye başlandı bile. Örneği kendi ülkemizden vermek gerekirse, Eylül ayı itibarıyla istasyonların neredeyse tamamı 1971-2000 ortalamasından neredeyse 7.1 C daha sıcak ölçüldü. Bu bir rekor.. Yenileri de yolda. 

Nepal’de binden fazla kişinin hayatını kaybetmesine yol açan buzul kopması, bundan yalnızca birkaç hafta öncesine kadar Avrupa genelinde 1 milyon hektardan fazla alanı tahrip eden orman yangınları, Çin, Japonya ve Filipinler’i ardı ardına vuran güçlü fırtınalarla kendini gösteren krize COP31 Başkanı Türkiye ve Müzakereler Başkanı Avustralya nasıl bir yanıt planlıyor, bir yanıt arayacaklar mı, yoksa bu en temel meseleyi bir sonraki COP’a mı paslayacaklar, bu da henüz muamma.

Ama şunu biliyoruz: Mevcut iklim rejimi, verilen taahhütler -ki çoğu yerine getirilmiyor- alınan ya da planlanan önlemler yetersiz ve etkileri sınırlı. Gezegeni boğmaya devam ettiğimiz sürece ve en savunmasızları koruyacak adil bir iklim/finans rejimi için çaba gösterilmedikçe, işlerin daha da kötüye gitmesi kaçınılmaz. Her COP’da olduğu gibi bu yıl da her biri kendi ajandasını izleyen ülke liderlerinin “samimiyeti”ni test etmek için zirvede yer alacak iklim örgütleri, aktivistler ve iklim uzmanlarının taleplerinin ne kadarının ve nasıl karşılandığı önemli bir turnusol olacak gibi görünüyor.

Bir yanıt yazın

ÖNE ÇIKANLAR