Aralık 2024’te İstanbul Havalimanı’nda yasa dışı yaban hayatı ticaretinden kurtarılan yavru goril Zeytin’in nerede olduğu ve hangi koşullarda tutulduğu hâlâ açıklanmıyor.

Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, önce Zeytin’in Afrika’daki bir rehabilitasyon merkezine gönderileceğini duyurdu; ardından Ekim 2025’te DNA testi sonucunu gerekçe göstererek Türkiye’de kalacağını açıkladı. Ancak bu kritik kararın ardından Zeytin’in güncel yeri, sağlık durumu, bakım koşulları ve uzun vadeli planına ilişkin kamuoyuna şeffaf bilgi sunulmadı. Yetkililerin sessizliği, Zeytin’in refahı ve yaşam hakkına ilişkin endişeleri giderek artırıyor.

Yasa dışı yollardan Türkiye üzerinden Tayland’a götürülmek istenirken ele geçirilen Zeytin’in yaklaşık bir buçuk yıldır Polonezköy Country Club bünyesindeki hayvanat bahçesinde tutulduğu biliniyor. Ancak burada bir primatolog ya da kuyruksuz maymun konusunda bir uzman bulunmuyor. Aynı tesiste yaşayan farklı türlerden bazı maymunların boyunlarından tasma ile tutulduğuna dair görüntü ve gözlemler ise Zeytin’in burada kalmasına ilişkin endişeleri artırıyor.

Karara uluslararası tepkiler

Ekim 2025’te, 17 hayvan hakları örgütü ve 77 hayvan hakları savunucusunun imzasıyla CITES Sekretaryası’na, Cenevre’ye başvuruda bulunuldu. Başvuruda Zeytin’in CITES Ek-I kapsamında yer alan, yasa dışı ticaretten kurtarılmış bir büyük insansı maymun olduğu hatırlatılarak Türkiye’de bir hayvanat bahçesinde tutulması kararına ilişkin endişeler iletildi. Ancak bu başvuruya bugüne kadar yanıt alınamadı. Jane Goodall Enstitüsü ilgili birimleriyle Türkiye Tarım ve Orman Bakanlığı’nı Zeytin hakkında verilen kararı yeniden değerlendirmeye çağırdı.

Gaziantep ‘Zeytin’i istemiyoruz, gönderilsin’ demişti ama…

Gaziantep Hayvanat Bahçesi yönetiminin Zeytin’e ilişkin tutumu da süreçteki belirsizliği artırıyor. Kasım 2025’te yaptığımız ziyarette, hayvanat bahçesi yönetimi Zeytin’i Gaziantep Hayvanat Bahçesi’ne istediklerini ve buraya gönderilmesi için girişimde bulunduklarını belirtmişti. Ancak Şubat 2026’da uzman heyet olarak gerçekleştirdiğimiz ziyarette Celal Özsöyler ve ekibi, bu kez Zeytin’i hayvanat bahçelerine almak istemediklerini, Zeytin’in kendi habitatına gönderilmesi gerektiğini beyan etti. Yönetim, bu görüşlerini Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile de paylaştıklarını aktardı. Aynı kurumun birkaç ay arayla birbirine zıt iki tutum sergilemesi, Zeytin’in geleceğine ilişkin karar sürecinin ne kadar plansız ve şeffaflıktan uzak yürütüldüğüne dair endişeleri artırıyor.

Jane Goodall Enstitüsü Primat Uzmanı Aslıhan Niksarlı da yavru bir goril için türdeşlerle sosyal temas, oyun, öğrenme ve uzman primat bakımının sağlıklı gelişimin temel koşulları olduğunu vurguluyor. Niksarlı, Zeytin’in durumunun yalnızca idari bir yerleştirme kararı olarak ele alınamayacağını; meselenin uluslararası koruma ilkeleri, tür refahı standartları ve yasa dışı yaban hayatı ticaretiyle mücadele çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.

CİMER yanıtları sadece belirsizlik getiriyor

Zeytin’in güncel durumuna ilişkin yapılan CİMER başvurularına verilen yanıtlar da kamuoyunun temel sorularını karşılamaktan uzak. Zeytin’in nerede olduğu, sağlık durumunun ne olduğu, bakımından kimlerin sorumlu olduğu, primatolog desteği alınıp alınmadığı ya da uzun vadeli planın ne olduğu sorularına açık bir yanıt verilmedi. Başvurulara verilen yanıtlardan birinde yalnızca, “CITES Sözleşmesi hükümleri gereği; yavru goril yakalandığında ithal ve ihraç eden ülkelere gerekli bilgi ve belgeler gönderilmiş olup, bahse konu ülkeler gerekli inceleme ve idari işlemleri yürütmektedir” denildi.

Zeytin için kamuoyunun beklediği yanıtlar hâlâ aynı: Zeytin şu anda nerede tutuluyor? Sağlık durumu nasıl? Bakım sürecinde primatolog ya da kuyruksuz maymun refahı uzmanları yer alıyor mu? Başka gorillerle sosyal temas kurabileceği bir plan var mı? Afrika’daki akredite rehabilitasyon merkezleriyle temas kuruldu mu? Türkiye’de kalmasına karar verildiyse, bu karar hangi bilimsel raporlara dayandırıldı?

Baroların hayvan hakları komisyonları CITES hükümlerini incelemeli; Zeytin’in yaşam hakkı, tür refahı ve hayvan etiği açısından Tarım ve Orman Bakanlığı’na açık çağrıda bulunmalıdır. Hayvan hakları örgütlerini ve barolara bağlı hayvan hakları komisyonlarını Zeytin’in durumunu takip etmeye çağırıyoruz. 

Zeytin nerede? Kimlerin sorumluluğunda tutuluyor? Ve neden hâlâ kamuoyuna açıklama yapılmıyor?