Doğa Derneği’nin açtığı dava sonucunda Danıştay, atmaca yakalamak için kullanılan kızıl sırtlı örümcek kuşunun yakalanmasına izin veren düzenlemeyi iptal etti. Kararın ardından Atmacacılar Federasyonu, geleneksel Atmaca Festivali’ni iptal ettiğini duyurdu.

Danıştay 10. Dairesi, E.2022/5510, K.2025/6249 sayılı kararıyla, Doğu Karadeniz’de atmacacılık geleneğinde “ğaço” veya “ciciyen” olarak bilinen kızıl sırtlı örümcek kuşunun (Lanius collurio) atmaca yakalamak amacıyla kullanılmasına izin veren düzenlemeyi hukuka aykırı buldu. Mahkeme, kuşun yakalandıktan sonra canlı olarak doğaya bırakılmasının bu uygulamayı hukuka uygun hâle getirmeyeceğine hükmetti.

Böylece kültürel bir gelenek gerekçe gösterilerek koruma altındaki bir kuşun yakalanmasına izin veren istisna yargı kararıyla ortadan kaldırıldı. Karar, hayvanların insanın avcılık faaliyetlerinde araç olarak kullanılmasına karşı önemli bir hukuki sınır çiziyor.

Atmacacılığın gerçekleri

Atmacacılık, Doğu Karadeniz’de avcılığın gelenek adı altında aktarılarak belli hayvan türlerinin sömürülmesine neden oluyor; danaburnu böceği, kızıl sırtlı örümcek kuşu, atmaca, bıldırcın.

Kızıl sırtlı örümcek kuşu Rize’de, Artvin’de atmacanın dikkatini çekmek ve onu yakalamak için kullanılıyor. Bu kuşu yakalayabilmek için danaburnu böceği yem yapılıyor. Ardından kuş bağlanıyor ve bir çubuğa konmaya alıştırılıyor. Gözlerinin üst kısmına reçine ile fındık kabuğu yapıştırılarak sadece aşağı bakması sağlanıyor.  Ardından ağın içerisinde duracak şekilde atmacanın görebileceği bir noktaya yerleştirilip atmacanın da yakalanması sağlanıyor.

Yakalanan atmacalar eğitiliyor ve bıldırcın avında kullanılıyor.

Geleneksel anlatılarda av sezonunun sonunda atmacaların doğaya bırakılmasından bahsedilir. Ancak hayvanın daha sonra serbest bırakılması, yakalanma sırasındaki travmasını ve alıkonulma sürecini ortadan kaldırmaz. Ayrıca salınıp salınmadığının denetlenmesi de hiç bir yetkili tarafından yapılmadığı için net bir bilgi değildir.

Doğa Derneği’nin açtığı dava ve danıştayın kararı

Doğa Derneği, 2021–2022 av dönemine ilişkin Merkez Av Komisyonu kararının ilgili hükümlerinin iptali istemiyle dava açtı. Davaya konu düzenlemeler, atmacacılık sertifikasına sahip avcıların, daha sonra canlı olarak doğaya bırakmaları koşuluyla yılda altı kızıl sırtlı örümcek kuşu yakalayabilmelerine izin veriyordu.

Danıştay 10. Dairesi, 2025 yılında verdiği E.2022/5510, K.2025/6249 sayılı kararla ilgili hükümleri hukuka aykırı buldu.

Mahkemenin değerlendirmesinde Türkiye’nin taraf olduğu Avrupa’nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi, bilinen adıyla Bern Sözleşmesi, belirleyici oldu. Sözleşmenin sıkı koruma altındaki fauna türlerine ilişkin Ek II listesinde örümcek kuşugiller (Laniidae) familyasının bütün türleri bulunuyor. Sözleşmenin 6. maddesi, bu türlerin kasıtlı yakalanmasını ve alıkonulmasını yasaklıyor.

Danıştay, kızıl sırtlı örümcek kuşunun başka bir av hayvanını yakalamak amacıyla kullanılması için yakalanmasının da bu koruma hükümleri kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini belirtti. Kuşun daha sonra canlı olarak doğaya salınması, yakalama eylemini hukuka uygun hâle getirmiyor.

Kararın önemi tam da burada: Koruma yükümlülüğü, hayvanın öldürülüp öldürülmediğiyle sınırlı değil. Bir hayvanın başka bir hayvanı yakalamak için kullanılmak üzere kasıtlı olarak yakalanması ve alıkonulması da hukuki değerlendirmeye tabi.

Doğa Derneği’nin yürüttüğü hukuk mücadelesi, gelenekselleşmiş bir uygulamanın uluslararası koruma yükümlülüklerinin önüne geçirilemeyeceğini gösteren önemli bir sonuç doğurdu.

Hayvan sömürüsü kültürel miras olamaz

Kararın ardından bölgedeki atmacacılar, uygulamanın sona ermesinin atmacacılık geleneğini sürdürmeyi imkânsız hâle getireceğini savundu. Atmacacılar Federasyonu Başkanı Yahya Terzi, kuşlara nasıl baktıklarını yerinde görmek üzere hayvan hakları savunucularını bölgeye davet etti. Atmacacıların doğanın ve ormanların koruyucusu olduğunu ileri sürdü.

Kültürel miras, insan topluluklarının geçmişten devraldığı bilgi ve pratikleri kapsıyor. Ancak bir uygulamanın eski olması, onun değişmeden sürdürülmesi gerektiği anlamına gelmiyor. Toplumlar, hayvanların deneyimlerine ve haklarına ilişkin bilgiler geliştikçe geleneklerini yeniden değerlendirebilir.

Danıştayın kararı da bu açıdan önemli. Mahkeme, geleneği koruma altındaki bir kuşun yakalanmasına izin vermek için yeterli bir gerekçe olarak kabul etmedi. Hukuki korumayı, uygulamanın tarihsel geçmişinden bağımsız olarak değerlendirdi.

Atmaca Festivali iptal edildi

Danıştay kararına tepki gösteren Atmacacılar Federasyonu, her yıl düzenlediği geleneksel Atmaca Festivali’ni iptal ettiğini açıkladı.

Hayvanlar arasında rekabet yaratan, onları insanın belirlediği ölçütlere göre yarıştıran ve sonunda insanı ödüllendiren hiçbir yarışma biçiminin kültürün değişmez bir parçası olarak kabul edilmemesi gerekiyor. Hayvanların bir gösterinin, yarışmanın veya geleneğin aracı hâline getirilmediği etkinlikler düzenlemek mümkün.

Danaburnu böceği, atmaca, bıldırcın …

Hukuki sistem, kızıl sırtlı örümcek kuşunun yakalanmasına izin veren düzenlemeyi iptal ederek önemli bir koruma sağladı. Ancak diğer hayvanların bu zincirdeki konumunu da sorgulamak gerekiyor. Hayvanların korunması neden türlere ve kullanım biçimlerine göre farklılaşıyor? Bu soru aracılığı ile hukuki korumanın kapsamını ve sınırlarını tartışmaya açabiliriz. Bir uygulamanın geleneksel olması, hayvanların insan amaçları doğrultusunda kullanılmasını kendiliğinden meşru kılmamalı.

Darısı deve güreşlerinin başına

Danıştayın kızıl sırtlı örümcek kuşu kararı, hayvanların gelenek gerekçesiyle yakalanması ve kullanılmasına karşı önemli bir hukuki sınır oluşturuyor. Karar, kültürel mirasın korunmasının hayvanların korunmasıyla çelişmemesi gerektiğini ortaya koyuyor.Benzer biçimde, hayvanların birbirleriyle karşı karşıya getirildiği ve fiziksel güçlerinin insan eğlencesine dönüştürüldüğü geleneklerin de sorgulanması gerekiyor.

Deve güreşleri de bu tartışmanın bir parçası. Bir uygulamanın geleneksel olması, hayvanların bu uygulama içindeki konumunun sorgulanamayacağı anlamına gelmiyor.