Hayvanların insan eğlencesi, teşhiri ve denetimi amacıyla kapatıldığı tüm hayvanat bahçeleri, nerede olursa olsun, esaretin kurumsallaşmış biçimleri. Bu nedenle “Hayvanat Bahçeleri” dosya haberlerimizde sadece Türkiye’deki merkezlere yer vermiyor, dünyadan örnekleri de inceliyoruz. 

Bu dosya haberlerin amacı hayvanat bahçesi fikrinin kendisini sorgulamak. Darıca, Gaziantep, Polenezköy’ün ardından bu sefer komşuya gidiyor ve Atina Hayvanat Bahçesi’ni konuşuyoruz.

Keekok Lee, Zoos: A Philosophical Tour kitabında hayvanat bahçesindeki hayvanların artık  gerçekten “vahşi” olmadığını yazar. Hayvanat bahçeleri, hayvanı doğadan koparan, onu dönüştüren  ve sonra bu dönüştürülmüş varlığı doğanın temsili gibi sunan bir kurumdur. Atina Hayvanat  Bahçesi’ne (Attica Zoological Park) bakarken görülmesi gereken şey tutsak hayvanların insan  gösterisine, ziyaretçi bakışına ve kurumsal meşruiyete göre yeniden şekillendirilmiş hayatlarıdır.  

31 Mart günü gözlem ve belgeleme amacıyla Attica Hayvanat Bahçesi’ni ziyaret eden Tapkan. kritik gördüğü bazı ihlal noktaları ve  kötü bakım koşullarını aktarıyor. 

Yunuslar ve deniz aslanları  

Yunuslarla ilgili süregelen bir mahkeme süreci mevcut. Hayvanat bahçesinin deniz memelilerine  dair ruhsatının 2020’de yetkili makamlar tarafından iptal edildiğini görüyoruz ayrıca sahibine de sekiz  ay hapis cezası verildiği bilgiler arasında yer alıyor.

Eğitim kisvesi altında, yunuslara performans  yaptırıldığı anlaşılıyor. Fakat maalesef davanın üzerinden altı yıl geçmiş olmasına rağmen yunuslar  hala küçük beton bir havuzun içinde yaşamaya çalışıyor. Ayrıca ruhsat iptali deniz aslanlarını  kapsamıyor. Şu anda deniz aslanlarının durduğu havuz bir insanın bile yüzmeyi tercih etmeyeceği  küçüklükte hacme sahip. İki deniz aslanı bu alanın içinde devamlı daire çiziyor. Açıkça deniz aslanı  türünün doğasında olan zengin habitatına karşılık burası sadece yoksunluk içeriyor.  

Filler  

Hayvanat bahçesi bünyesinde 21 yaşında iki fil mevcut: Leso ve Mio. Gözlemlerimiz boyunca  hayvanlar kapalı barınağının olduğu kısma iki kez gittiler ve kapının önünde bekleyerek içeri girme  ihtiyacında olduklarını gösterdiler. Fakat içeri geçiş kapıları kapalıydı. Bir çalışana sorduğumuzda  geçişleri tüm gün kapalı tuttuklarını söylediler.

Olması gereken ise hayvanın tercihlerine saygı  göstermek ve onlara alan tanımaktır. Hayvan insan bakışı altında olmak istemeyebilir ve kendisini  izole etmek isteyebilir. Fakat buna izin verilmediği görülüyor. Bunun anlamı şudur; hayvanat  bahçesi hayvanları birer nesne, birer vitrin gibi görüyor. Duyguları, hisleri ve ihtiyaçları önemli  değil, önemli olan insanların her halükarda onları görmesi çünkü 25 euro verip içeri girdiler.  

Ayrıca fil barınağının açık kısmı çok fazla sayıda elektrik veren şok telleri ile çevrili durumda. 

Afrika penguenleri  

Bu tür penguenler doğal yaşamlarında maksimum 85 metreye dalma kapasitesinde olan canlılardır.  Ortalama yüzme hareketlerinde de 15-20 metre derinliklerde gezerler. Fakat hayvanat bahçesinde  penguenlerin bölümünde gördüğümüz havuz aşırı sığ.

Hayvanat Bahçeleri ve Akvaryumlar  Birliği’nin (AZA) minimum sınırını karşılıyor mu ondan da şüpheliyiz. Ayrıca AZA kılavuzları  çoğu zaman türün doğadaki kapasitesi yerine, hayvanat bahçesi içinde yönetilebilirlik mantığıyla  yazılır. Yani soru “penguen neye ihtiyaç duyar?” değil, “pengueni sergilemek için en az ne gerekir?”  haline kayar. Bu nedenle çoğu zaman eleştirimizin başlangıç noktasını insan merkezli hazırlanmış bu standartlar oluşturuyor. AZA gibi kurumlar hayvanat bahçelerine meşruiyet sağlarken insan  merkezli bakış açılarını hala bünyelerinde devam ettiriyorlar.  

Örneğin penguenin zengin dünyasında, daldığı sularda bir çok deniz canlısı, mercanlar ve zengin  vejetasyon var. Bu dünyayı penguenlere hangi hayvanat bahçesi sağlayabilir? Atina Hayvanat  Bahçesi’nde afrika penguenleri için hazırlanmış yer sığ bir beton havuzdan, biraz çim ve kumdan  ibaret.  

Geyikler  

Geyikler için kurak bir alan ayrılmış ve yeterince gölgelik yok. Tüm geyikler duvarın yanına çizgi  halinde sıralanmıştı çünkü bir tek burada gölge alan oluşmuştu. Baharda buna ihtiyaç duyan  hayvanlar için sıcak yaz aylarına gelmeden bu problemin çözülmesi gerekir.  

Ayılarda da aynı şekilde tüm gün içeri geçiş kapıları kapalı tutuluyor, atların bulunduğu yerde gölge  alan çok sınırlı, bazı kuşların sergilendiği yerlerde tavan yüksekliği çok az dolayısıyla uçuşa  elverişsiz. Yılanlar her hayvanat bahçesinde olduğu gibi küçük camekan şeklinde odalar içinde  sergileniyor, hayvanın tam boy açıklığını karşılamayan bu yerler yılanların zengin doğal dünyasına  karşılık hayvanlara hiç bir şey sağlamıyor. Sosyal bir hayvan olan zürafa tek başına yaşıyor.  Yanında zebralar var fakat bu türler arası bir ilişki sağlıyor. Kendi türünden bir birey önceden varsa  da şu an yok. Ayrıca bir çalışana da sorarak doğruladık şu an tek zürafa var. Bunun sebebini  bilemiyoruz ve fakat bu hayvanın geleceği ve sosyal yaşamı için ne planlanıyor önemli bir soru  işareti.  

Keekok Lee kitabında ‘immuration’ teriminden bahseder. Hayvanları duvarlar, kafesler, yapay çevre  ve insan tahakkümü altında başka bir şeye dönüştürüldüğünü söyler. Ve hayvanat bahçelerinin  meşruiyetine zemin kazandıran ‘koruma projelerine’ atıf yaparak sorar o halde biz hayvanat  bahçelerinde neyi koruyoruz? Vahşi hayvanı mı, yoksa onun gölgesini mi? 

Dipnot: Animal Politics olarak hayvanat bahçesi mantığını hiç bir koşulda desteklemiyoruz.  Buralara gitme amacımız hayvanların yaşam koşullarını gözlemlemek, belgelemek, yetkililere  sorumluluklarını hatırlatmak ve her halükarda hayvanat bahçelerinin yapay ve insan merkezli  yapısını gözler önüne sererek aşamalı olarak kapatılmalarını sağlamaktır.