Beş gündür Gaziantep Hayvanat Bahçesi’ndeyiz. Bizimle misin? 

Önceki haberlerimizde bahsettiğimiz maymun evi, ayılar ve filden sonra bugün Gaziantep Hayvanat Bahçesi’nde şempanzelere odaklanıyoruz. 

Bahçeyi akademik olarak hayvan davranışları gözlemi yapmak amacıyla ziyaret ettiğimiz için kaç şempanze olduğu, bebek şempanzenin ne zaman doğduğu, şempanzelerin isimlerinin ne olduğu gibi soruları bakıcıya yönelttik. Fakat bakıcı hiçbir soruya cevap veremeyeceğini, idari binaya gidip izin almamız gerektiğini söyledi. Halbuki olması gereken zaten tabelalar ile bu bilgileri doğrudan ziyaretçiye vermektir. Kaç birey olduğunu, isimlerini, doğum tarihlerini vb. bilgileri belirten tablolar olmalıdır. 

İdari binaya gittiğimizde hayvanlarla ilgili çalışma alanı olmayan kişilere yönlendirildik. Halbuki sorduğumuz sorular bu alanda uzman, bahçedeki hayvanları tanıyan biyolog veya veterinerleri gerektiriyordu. İdari binada bir yetkili akademik amaçla geldiğimizi söylememize rağmen amacımızın ne olduğunu bilmediğinden bilgi vermek istemediğini söyledi. Sonuç olarak bahçede görüşebileceğimiz bir veteriner veya biyolog olup olmadığını sorduğumuzda kendisi şempanzelerin isimlerini vermeye çalıştı. 

Öğrendiğimiz kadarıyla şempanzelerin isimleri Cudi, Charlie, Can, Cancan, Kenzi, Angel şeklinde sıralanıyor. Saydığımıza göre içerde 8 birey olmasına rağmen 6 isim öğrenebildik. Bunun haricinde aynı barınakta iki ayrı grubun yaşadığını söyledi yetkili. Bir grup İsrail’den gelmiş. Kaçakçılık sırasında bulunan şempanzeler buraya getirilmiş. Diğer grup ile ilgili bilgi verilmedi. 

Olması gereken şempanzelerin genetik testinin yapılarak anavatanına yakın bir bölgede koruma merkezine alınması ve ardından doğaya döndürme çalışmaları yapılmasıydı. Türkiye’nin de kabul ettiği uluslar arası bir sözleşme olan CITES kaçakçılıkta bulunmuş bir şempanzenin hayvanat bahçesine konulmasını doğru ve meşru bulmadığı gibi, etik, bilimsel ve koruma gerekçeleri ile bu durumu reddeder. 

2000 yılından beri Antep’te hayvanat bahçesinde bir barınakta yaşamak zorunda olan şempanzeler eğer yetkililer doğru karar vermiş olsaydı çoktan doğaya dönmüş olabilirlerdi. Milli parklar buradan ders çıkarıp yavru goril Zeytin hakkında verdiği karardan dönmelidir. Aralık 2024’te İstanbul Havalimanı’nda bulunan yavru goril Zeytin için verilen karar müebbet hapis niteliğindedir. 

Şempanzelerden farklı olarak goril şu an ülkemizde yalnızdır. Bir çok ülkede şempanze, goril, orangutan ve Bonobo (kuyruksuz maymunlar) türleri yalnız barındırılamaz. 

Ayrıca bu türler Nesli Tehlike Altındaki Türlerin Ticaretine İlişkin Sözleşmesi (CITES)  Ek 1 de yer alır. CITES şöyle der: El konulan Ek I türleri ticari amaçla sergilenemez ve satılamaz.

Birleşmiş Milletler iklim Değişikliği Konferansı (COP) 2022 kararlarına göre kuyruksuz maymunlar ticari gösterilerde, eğlence tesislerinde, hayvanat bahçelerinde teşhir edilmesi etik dışı kabul edilir ve devletlere bu uygulamaları sonlandırma çağrısı yapılır.

Kısacası Antep Hayvanat Bahçesi’ndeki şempanzelerin geleceği için konu tekrar değerlendirilmelidir. Yavru goril Zeytin’in buraya gönderilmesi ise bir seçenek olarak bile masada durmamalıdır. İvedilikle gen testi sonucuna göre hareket edilmeli ve CITES görüşmelerine Kamerun’u da dahil ederek devam edilmelidir. Ayrıca yetki sahibi Tarım Bakanlığı ve Milli Parklar, PASA ve JGI gibi süreçte danışmanlık veren bilimsel otoriteler ile sağlıklı ve şeffaf diyaloğa başlamalıdır. En kısa zamanda Zeytin’in bir koruma merkezine yerleştirilmesi sağlanmalıdır. 

Şempanze, goril, orangutan ve bonobolar ile yüksek derecede genetik benzerliğimiz var (yüzde 97). Alet kullanabilen, geniş sosyal sistemler içinde yaşayan, yüksek bilinç ve özfarkındalığı olan, yas tutma, travma yaşama, depresyon gibi psikolojik hallerin görüldüğü, karmaşık iletişime sahip kuyruksuz maymunlar BM, IUCN ve UNESCO dahil birçok kurum tarafından ‘ölçüsüz esaretten kaçınılması gereken türler’ statüsünde tutulur.

Türkiye’deki hayvanat bahçelerine hapsedilmiş kuyruksuz maymunlar ‘ölçüsüz esaret’ altındalar. Doğalarına döndürülmeleri gerekir. Çünkü, kuyruksuz maymunlar, sezona ve kaynaklara bağlı olarak 40-150 km karelik bir alan kullanırlar. Gün içerisinde 10-20 km hareket alanları vardır. Üst katmanda dev ağaçlar, orta katmanda sarmaşıklar, asma köprüler, alt katmanda çalıların olduğu geniş ve komple bir florada yaşarlar. Ağaçlar onlar için hem yataktır hem de bir oyun alanı, gözlem kulesidir ve aynı zamanda bir kaçış alanı. Sosyal temas imkanı ağaçların üzerindeyken artar. Alanlarını korurlar, amaca yönelik alet yaparlar ve yüksek sosyal bağlar kurarlar. 

Antep’te şempanzelerin tutulduğu barınağa bakacak olursak yazılanların hiç birini karşılamıyor. Ne üzücü ki bir tane ağaç bile yok. Kuyruksuz maymunlar söz konusu olduğunda koşulların iyileştirilmesi dahi bir seçenek değildir. Anavatanına dönmeleri için çalışmalar başlatılmalıdır.