Günlerdir gözümüz orman yangınlarında. Yaz aylarında yangınların arttığını biliyoruz ancak yangınların ardından ormanlık alanların imara açılıp kamudan alınıp özel şirketlere devredilmesi işin rengini değiştiriyor. 

Malum, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Genel Kurulu’nda 199 “hayır” oyuna karşılık 255 “evet” oyuyla kabul edilen ve kamuoyunda “zeytinlikleri madene açan yasa” olarak bilinen torba kanun ile yalnızca zeytinlikler değil, pek çok tarım ve orman arazisinin de uluslararası şirketlere satılmasının önü açıldı. Bu yasa, başta İkizköy, Akbelen’de yıllardır dev şirketlere karşı ağaçlarını savunan köylüler olmak üzere tüm yaşam savunucularını harekete geçirdi. 

Tüm bu tabloya bakınca, mesele sadece bir “yangın” ya da “yasa” meselesi olmaktan çıkıyor; toprağın, ormanın, zeytinliğin, suyun kimin elinde olacağına dair çok daha köklü bir mücadeleye dönüşüyor. 

Geçen sene Nejla Işık’la köylünün sesine ses olmuştuk; şimdi ise işin daha çok akademik boyutuna bakmak için, mimar ve akademisyen Gül Köksal ile hem bu mücadelenin arka planını hem de önümüzdeki dönemde bizi bekleyen riskleri konuştuk. Köksal’ın ifadesiyle, “Eğer bugün bu talana karşı durmazsak, yarın elimizde sadece haritalarda görünen köyler kalacak.”

Mevcut maden yasasının kapsamı ne?

Maden yasası çok uzun zamandır tartışılan bir konu olmakla birlikte, geçtiğimiz günlerde Meclis’te kabul almasıyla gündeme oturan diğer haberlerle beraber yeniden konuşulmaya başlandı. Bu süreci belirtmemin nedeni, aslında yepyeni bir şeyle karşılaşmıyoruz, bence müdahalenin ölçeği değişiyor, yöntemde farklılıklar inşa ediliyor.  

Bu yasanın mimarlık/kent hakkı/demokratik yaşam alanları açısından temel riskleri nedir? 

Maden yasasına müdahaleyi içeren torba yasanın 11. maddesi elektrik üretimi gerekçesiyle yürütülen madencilik faaliyetlerinin “doğayla uyumlu” bir şekilde zeytinlik alanlarında da yapılabileceğini iddia ederken, zeytinliklerin kiralanmasını, “kamu yararı” adı altında mülkiyet devrini, ağaçların gerekirse yerlerinden taşınmasını, Çevresel Etki Değerlerdirme (ÇED) süreçlerinde üç ay içinde görüş bildirilmezse onay verilmiş sayılmasını, devlet ormanlarında madencilik için bedelsiz izin verilmesi gibi maddeleri kapsıyor. Bu maddenin mimarlık/kent hakkı/demokratik yaşam alanları açısından en temel riskini çok kısaca şöyle ifade edebilirim; ekosisteme doğrudan ve çok daha geniş ölçekli bir saldırı yapılabilecek olması. 

Fotoğraf: Tulya Çavuşoğlu, muzir.org

Bu yasa sadece doğayı ve tüm canlı toplulukları nasıl etkiliyor?

Bu yasal müdahale ile, henüz insan eli değmemiş veya toprağın ekilip biçilerek tarımsal faaliyet için kullanıldığı, endüstriyel tarımın girmediği, yapılarla donatılmamış alanların enerji üretimi gerekçesiyle daha fazla maden araştırmasına açılacak olması anlamına geliyor. Dolayısıyla kırsal alan denilen henüz kentleşmemiş alanların da hızla dönüşümü başlayabilecek. Demokratik açıdan bakarsak da doğanın ve tüm canlı sistemin yaşam hakkına sermaye lehine bir müdahale söz konusu.     

Bugün kırsal alanların metalaştırılması nasıl bir “kentleşme politikasının” parçası?

Kapitalist kentleşme politikası, sanayileşmenin getirdiği araçlar yardımıyla, inşaat, maden, enerji gibi sektörleri sermaye birikimi yararına büyütmek için doğal çevreyi hızla yapılı çevreye dönüştürüyor. Kırsal alanlar da haliyle bu süreçten etkileniyor. Önce kent merkezlerinin büyümesi, ardından kentlerin çeperlerini de yutarak yayılması, kırsal alanı da bu şekilde kapması ya da kırsal alandaki yaşamın kentlere öykünmesi, kendi kendine yeten yerleşimler olmasından çıkması, politik-ekonomik süreçlerle birlikte, biyo-politik tasarım anlayışının da bir parçası. 

Kırsal alanların metalaşması, temelde kentsel alandaki gibi, doğal ögelerin yaşamsal kullanım değerlerinin ötesinde, alınır-satılır nesnelere dönüşmesiyle başlıyor. Söz gelimi, barınma ihtiyacının bu ihtiyacı karşılayacak bir yapılaşma yerine, sermaye birikimine dönüşecek şekilde inşaat sektörüne devredilmesi, bizi bugünkü imar faaliyeti boyutuna taşıyor.  

Barınma ihtiyacını karşılayacak bir yapılaşma, denetimli bir sosyal konut planlamasını gerektirir. Bunun denenmiş çokça örneği var. Ancak inşaat sektörü bir kâr elde etme alanı olduğunda, örneğin deprem gibi doğal olaylara karşı binaların iyileştirilmesi gündeme gelmediği gibi, yıkılıp yeniden yapılması da çoğunlukla kontrolsüz/denetimsiz bir şekilde müteahhitlere bırakılıyor ve yurttaşların barınma sorunu bir pazarlık konusu haline geliyor. 

Bunu sürekli hale getirmek için de, torba yasalarla yeni imar hakları, imar affı/barışı gibi şeyler ileri sürülüyor. Böylelikle aslında üst ölçekli planlarla bir şekilde denetlenmeye çalışılan yapılı çevre üretimi de boşa düşüyor, imara uygun olmayan yapılaşmalar kâğıt üstüne uygunmuş gibi sunulmaya başlıyor. Neticede yurttaşlar güvensiz bir şekilde evlerinde oturmak zorunda kalıyorlar veya ekonomik nedenlerle güvenli bir yeni yer arayışı bile mümkün olamıyor.  

Doğal çevrenin yapılı çevreye dönüştürülmesi ifadesiyle ne anlatmak istersiniz? Devlet, doğayı ve yaşamı temsil düzlemine çekiyor diyorsunuz. Bu temsil düzlemi nedir, nasıl bir tahakküm biçimi kurar?

İnsan türü, yerleşik hayatıyla birlikte doğal dokuyu yaşamsal ve kültürel faaliyetleriyle bir şekilde yapılı çevreye dönüştürüyor ve şehirler oluşuyor. Ancak doğanın ve yaşamın temsil düzlemine çekilmesi farklı bir mekânsallaşma politikasına işaret ediyor. 

Öncelikle mekân üretimi bir güç ilişkisi. Toplumsal yapılara, ideolojilere, hafıza ve kimliklere sabit biçimler verme isteğiyle ilgili. Gündelik yaşam pratiklerinin mekânı dışında, tasarım, kurgu ve inşa süreçleriyle ortaya çıkan mekân temsilleri ve toplumsal süreçlerin gerçekleştiği temsil mekânları var. 

Erkin kurguladığı, virtüel-aktüel uzamları bulunan, mimarlık, planlama vb. mesleklerin teknokratik bilgisiyle, belirli kodlar ve normlarla tasarlanan mekânlar, bizlerin yaşam biçimlerimizi de dönüştürüyor. Yaşamı sürdürmek için kurduğumuz mekânların, doğanın ve yaşamın kendisinin içkinliğine karşın, erk eliyle normlaştırılması, tarif edilmesi, yorumlanması, aşkınlaştırılması, yani temsil edilir hale gelmesi, kapma aygıtı tarafından tahakküme alan açıyor.  

Özellikle kadınlar, LGBTİ+’lar ya da hayvanların çok sık deneyimlediği şeydir temsil düzlemi. 

Bu nedenle temsilin aşkınlığının bedendeki içkinliğini ve bunun yeniden üretimini mesele etmek, direnişi-düşünce biçimimizi özgürleştirebilme yolunda, bedensel, toplumsal ve doğaya dair algılarımızı başka bir düzleme çekebilecek bir politik-pratik üretmek gerek. Çünkü sömürü yaşamın her alanında, günün her saatinde. Artık her yer bir tahakküm üretim alanı. Kapma aygıtının sürekli iş başında olduğu bu toplumsal fabrikada, iktidar yukarıdan olduğu kadar biyo-politik düzlemde de çalışıyor. 

Yaşam alanlarımız sürekli tehdit altında. Doğal alanlar mütemadiyen tahrip ediliyor. Müşterek birikimlerimiz yok oluyor. Yasalar KHK, torba yasa vb. çeşitli yollarla müdahale görüyor. Zaten de işlemiyor, davalar yıllarca sürüyor. Çevre Etki Değerlendirme (ÇED) toplantıları nicedir boş gösterene dönüştü. Her genel veya yerel seçim zamanında vaatler havada uçuşuyor, insanlar dönüşüm olacağını umuyor, ancak sonrası sükût-u hayal oluyor. Bu moral bozucu tablo karşısında çözümün başka bir kentleşme politikası inşası yolunda dayanışmak ve örgütlenmekten geçtiği açık kanımca.

Fotoğraf: Efekan Akyüz, muzir.org

Kentte “sınıfsal ekoloji” kavramıyla neyi anlamalıyız? 

Ekolojik tahribat ile emek gücünün başına gelenler aynı politik sistemin tezahürü olduğu için, ekolojik mücadele de, emek mücadelesi de sınıfsal. Maden Yasası’na karşı nöbet tutan köylüler demişlerdi.  Soma’yı, Akbelen’i… hatırlatıp, toprakların sermayeye devriyle maden açılan alanlarda işçi olmak zorunda kalacaklarını, bu kez de o şekilde can vereceklerini ifade ederken, doğanın metalaşmasının, emeğin/bedenin metalaşmasına ve doğa/emek/beden hepsinin sömürüsüne dayanan sisteme işaret ediyorlardı.

Sınıfsal ve ekolojik yıkıma karşı mücadelelerin iç içe geçtiği bu politik tutumu, etik-politik olarak güçlendirmek gerektiği açık. Örneğin bu direnişlerin, kimlik veya beden politikalarıyla kesişen ortaklıklarını görünürleştirmek gibi. Ya da mülkiyet odaklı yaklaşımların ötesine, antikapitalist, antipatriyarkal, antitürcü düşünce üretimleriyle çıkmak gibi…

Kentte “doğa” ne anlama gelir? Bu doğa sadece peyzajdan mı ibarettir?

Kapitalist modernitenin kentsel planlaması, doğal olanı sınırlamaya, tasniflemeye, bölmeye, dilimlemeye, düzenlemeye, kontrol etmeye/denetlemeye… dayalı. Doğal ögelerin de başına gelen bu. Uçsuz bucaksız yeşili veya maviyi kendi haline bırakmak gibi değil de, “pütürlenmiş” bir yapılı çevre üretimi için “düzenlemek”, planlama olgusunun ta kendisi. Bu da bizlerin doğayla kurduğumuz ilişkiyi biçimlendiriyor. Doğa bir seyirlik peyzaj ögesi olarak manzaraya dönüşüyor. Ama bu yaklaşıma uyum sağlamayan nice insan/topluluk/oluşum vb. de var. 

Öte yandan planlama disiplininin, mevcut sistemin sermaye birikimi yönündeki mekân üretim baskısını, “esnek planlama”, “dirençli plan” vb. yollarla dengelemeye çalıştığını da biliyoruz. Kırsal alan olarak planda tanımlanan ve öyle kalmasına izin verilen yerler, şimdi politik-ekonomik baskılarla maden alanı, enerji sahası vs. oluyor. Ya da ormanlar yanıyor, orayı yeniden ormanlaştırmak yerine, imara açılıyor. 

“Kentin tüm bileşenlerinin yarattığı öznelliklere odaklanarak, toplumsal birliği kuracak güç ilişkileri arzu edildiğinde ise, sınıfsız toplum yolunda, hareketin mekânı kentler de özgürleşebilecektir.”

Yeni yasa “ağaçlar taşınacak” diyor. Ağaçların, hayvanların, insanların birlikte zorunlu göçe maruz bırakılmasını nasıl değerlendiriyorsunuz? 

“Ağaçlar taşınacak” demek, her şeyden önce, ağaçların taşınabilir nesneler olarak görülmesi anlamına geliyor. Ağaçlar kökleriyle bir ekosistemin parçası. Taşınabilir olmaları, taşınabilir nesne olarak görülmelerini meşrulaştırmıyor. Her şey taşınabilir, ama niye, kimin arzusuyla, hangi koşullarda… 

Sömürgeleştirilen topraklardaki canlıların başına gelenler gibi bir şey bu. Yani ya yerinden zorla göçe maruz bırakılmak ya da kendi yerinde özgür alanında müdahale görmek, hepsi yaşam hakkına yönelik birer suç elbette. Bu nedenle ister kırda, ister kentte, ister hayvana-insana, ister doğal öğeye karşı uygulansın farklı bir hak ihlalinden söz etmiyoruz kanımca. 

Acele kamulaştırma  kararları ve yerinden edilme süreçleri, toplumsal hafıza ve mekânsal adalet açısından ne gibi sonuçlar doğurur?

Acele kamulaştırma, karar vericilerin acil durum olarak işaret ettiği hallerde, örneğin deprem, sel gibi doğa olayları ilgi gösterilerek, mevcut yasal düzenlemelerin/hakların üstü çizilerek, hızla kamulaştırma yapılması anlamına geliyor. Ve bu Türkiye’de özellikle son çeyrek asırda çok fazla uygulanır oldu. Nitekim Türkiye topraklarında savaş, deprem, kırsal-kentsel dönüşüm, madencilik faaliyeti… türlü biçimlerde gerekçe üretilerek acele kamulaştırmalarla yerinden edilen halklar, yıllara dayalı kadim birikimlerinden, toplumsal ilişkilerinden uzaklaşmak zorunda kalıyorlar. Ve bu tabii ki adil olmadığı gibi, belleğe de olumsuz yönde etki ediyor.  

Kentsel dönüşüm yasası Ekim 2011’deki Van Depremi sonrasında hayatımıza girdi. Mayıs 2012’de Meclis’ten geçen ve tam adı “6306 Sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun” olan yasa, o günden bu yana ülkedeki kentleşmenin yönlendiricisi oldu.  

Ülkedeki kentleşme politikası herkesin konut hakkını gözeten, eşit, adil, güvenli bir kent inşası üzerine olsaydı, ilgili yasa, adında geçen doğa olaylarının yapılı çevredeki olumsuz etkilerini olabildiğince bertaraf edecek bir kentleşmeyi sağlayabilirdi. Ancak bugüne dek böyle bir niyet olmadı. En başta riskli alanlar bilimsel yollarla tespit edilmedi. Yasaya sık sık müdahaleler yapılarak yeni imar alanları yaratıldı. Örneğin 2016’da “Ek Madde 1” ile riskli alan tanımı genişletildi. 2019’da eklenen 6/A maddesi ile kentsel dönüşüm uygulamalarında hak sahiplerinden herhangi bir onay almaksızın dönüşüm yapılmasına imkân sağlandı.

Bugüne kadar kentleşmede usulsüzlükler, imar afları veya imar barışı uygulamaları, denetimsizlik süregiderken son olarak 6 Şubat 2023 ve sonrası depremler ardından yasaya yeniden el atıldı. Ve 9 Kasım 2023 tarihinde yasada bir değişiklik yapıldı. Buna göre, yerleşim alanı dışında kalan rezerv yapı alanı tanımı, mevcut yerleşimleri de içerecek şekilde genişletildi. İtiraz süreleri, hak sahipleri arasında mutabakat kurulması gibi maddeler de yurttaş aleyhine revize edildi. Son olarak Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na ait tüm yetkiler Kentsel Dönüşüm Başkanlığı’na devredildi. Başkanlık altında, biri İstanbul’u hedef alan üç ayrı genel müdürlük oluşturuldu. Böylelikle daha hızlı ve cebren kentsel dönüşüm yapılabilecek, yerel yönetimlerin plan yapması kısıtlanacak, her türlü imar tasarrufu bakanlık bünyesinde kalacak. Yasanın güncel durumu deprem illeri -örneğin Hatay- başta olmak üzere ülkenin çeşitli yerlerinde uygulanmaya da başlandı. Hepimizi yakın veya uzak bir vadede etkileyecek bir kentleşme politikasıyla karşı karşıyayız. 

Fotoğraf: Efekan Akyüz, muzir.org

Türkiye’de kentleşme politikaları diyebileceğimiz şeyler var mı gerçekten, yoksa anlık krizler üzerinden şekillenen bir mekân siyaseti mi var?

Türkiye’de işleyen kentleşme süreci, neoliberal kapitalist kent politikalarının gayet keyfi bir şekilde, inşaat-maden-enerji gibi sektörlerin güçlenmesine ve şirketleşen iktidara sermaye transferine yarayacak biçimde uygulanmasına dayanıyor. Bu yolda orta-uzun vadeli planlar da var, daha hızlı, anlık müdahaleler de. Bunun adil olmadığı ortada. Ne mekânsal anlamda, ne de demokratik olarak ki, ikisi birbirinden ayrı değil. 

Kentlerin hızla dönüşümü, henüz kentleşmemiş alanların imarı kadar, ekolojik dengenin de tahribatı anlamına geliyor. Eko-kırım diyoruz ama aynı zamanda kentkırım, bellek-kırım gibi ifadelerle dile getirilen ve yıkımın her yerde sürmesine dayalı yok edişler ve yerine gelen yenileri var. 

Bugün maden yasasına karşı “ne yapılmalı”? Sizce hem kentsel hem kırsal mücadeleleri nasıl birlikte düşünebiliriz?

Maden yasasına karşı itirazlar, direnişler oldu. Yasa bu haliyle geçmiş olsa da, direnişlerin süreceği ifade ediliyor. Dolayısıyla bu direnişleri güçlendirmek önemli. Kırsal veya kentsel alandaki mücadeleyi kendi adıma ayrı görmüyorum. Ancak politik-pratik olarak bu mücadelelerin ortaklığını, sınıfsallığını daha güçlü ifade edecek zeminlere ihtiyaç olduğu da açık. 

Dünyada buna benzer örneklerde neler yapıldı?  

Dünyada, Türkiye’de bu tür süregiden çokça mücadele var. Buna ilişkin sahadaki aktivistlerin ortak çabaları da var. Somut örnek çok, ancak bir örnek vermekten ziyade yaklaşım olarak bir şeyler demek isterim. Sisteme karşı çıkış; patriyarka, sömürgecilik, yıkıcı-yaratıcı modernite, etnik ayrımcılık, türcülük, sınıfsal tabakalanma…gibi sistemin kurucu dinamiklere karşı olduğu oranda ortak ve de gündelik hayata sirayet ettiği kadar da bütünleşik/kesişimsel/transversal oluyor.

Kent hakkını ise, bir talepten çıkarıp, bir yaratım olarak ele alarak mevcut paradigmadan çıkmak gerekiyor. Kenti başka şekilde kurmak, halihazırdaki kapitalist kentleşmeye güç veren patriyarkayı, ırkçılığı, türcülüğü ve bunlar gibi canlı sistemi parçalayan ayrışmaları da ortadan kaldırmayı mesele edebilecektir. Kentin tüm bileşenlerinin yarattığı öznelliklere odaklanarak, toplumsal birliği kuracak güç ilişkileri arzu edildiğinde ise, sınıfsız toplum yolunda, hareketin mekânı kentler de özgürleşebilecektir.

Bir devrimsel dönüşümü beklemeden, sistemsel onarımın ötesine geçen bir paradigmayı merkeze alan, anti-kapitalist, anti-patriyarkal/türcü bir kentleşme tahayyülünün heterotopyalarını bugünden üretmek mümkün. Bu nedenle gündelik hayat praksisi içinden, ayrımcılık yaratan yapısal sorunları ortadan kaldıracak şekilde güç ilişkilerini değiştirmeyi hedefleyerek, kenti ve kendimizi, başka bir dünya yolunda, yeniden kurmayı tahayyül etmek, radikal bir kentleşme politikasını zorunlu kılıyor.

Bir yanıt yazın

ÖNE ÇIKANLAR