Adalet ve Kalkınma Partisi’nin (AKP) iktidara geldiği 2002 yılından beri translara yönelik politikaları dönemsel olarak farklılık gösterse de geçmişteki politika ve uygulamalarla bugüne kadarki evrede, trans hakları ve hukuki güvenceler aşındırıldı. Son dönemde valilik yasakları, LGBTİ+ örgütlere yönelik baskılar ve yargı paketlerindeki kısıtlamalar arttı.

AKP’nin ilk yıllarında kısmi adımlar atılsa da genel olarak hak temelli yasal düzenlemeler kabul edilmedi ya da ertelendi. İktidarın ilerleyen yıllarında doğrudan hedef alma, yasaklar, hedef gösteren söylemler ve yasal kısıtlama girişimleriyle devam etti.

Siyah arka planda, sola doğru eğilmiş, oldukça büyük, pembe bir hukuk kitabı duruyor. Kapağında siyah harflerle “T.C.K.” yazıyor. Kitabın önünde, gözlüklü, başının üstü kel, yanlarında az miktarda saçı olan, siyah cübbeli bir erkek karakter bulunuyor. Cübbesinin kenarları kırmızı, kravatı yeşil. Kollarını iki yana açmış, sert ve engelleyici bir duruş sergiliyor. Sağında, kısa saçlı, mavi-siyah desenli üst ve sarı şort giyen bir kişi, açık mavi, pembe ve beyaz şeritlerden oluşan trans bayrağını tutuyor. Bayrak, karakterin arkasında yükseliyor.

2004–2013: Yasal güvencelerin reddi ve ayrımcılık yasağına direnç

2004–2005 (Türk Ceza Kanunu Reformu): Yeni Türk Ceza Kanunu (TCK) taslağı hazırlanırken kadın ve insan hakları örgütlerinin mücadelesiyle metne giren “cinsel yönelim” ifadesini AKP hükümeti taslaktan çıkardı. Dönemin yetkilileri bu ifadeye gerek olmadığını, cinsiyet kavramının zaten bunu karşıladığını öne sürdü. Böylece ayrımcılık karşıtı yasal güvenceler iktidarın reddiyle karşılaştı.

Siyah arka planda, sağa doğru koşan, kıvırcık kızıl saçlı bir kişi görülüyor. Yeşil tişört, yanları beyaz şeritli mor eşofman ve mavi ayakkabılar giyiyor. Yüzünde endişeli bir ifade var. İki eliyle tuttuğu uzun sopanın ucunda büyük bir trans bayrağı dalgalanıyor. Solunda, koyu renk üniformalı, kasklı bir polis aynı yöne koşuyor. Polis, önünde “POLİS” yazan şeffaf bir kalkan taşıyor. Bayrağın geniş kumaşı polisin başını ve yüzünü örtüyor.

2010–2013: Ayrımcılık yasağına ret

2010 (12 Eylül Anayasa Referandumu ve Eşitlik Kurumu): İktidar, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu kanun tasarısı tartışılırken, taslağa cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği temelli ayrımcılığı yasaklayan maddelerin eklenmesini kabul etmedi.

2013 (Gezi Direnişi Süreci ve Sonrası): Gezi Direnişi’nde LGBTİ+’lar ve transların görünürlüğünün artmasıyla birlikte iktidarın doğrudan hedef alan ideolojik ve politik söylemleri artmaya başladı.

Siyah arka planda, yerde uzanan gökkuşağı renkli bir film şeridi bulunuyor. Film şeridi, sağ taraftaki büyük, gri bir sinema makarasından açılarak sola uzanıyor. Makaranın deliklerinden renkli film katmanları görülüyor.

Sol tarafta, siyah cübbesinin kenarları kırmızı olan, yeşil gömlekli bir erkek karakter, büyük mavi saplı bir makası iki eliyle tutuyor. Yüzü ciddi ve kaşları çatık. Makasın açık bıçakları gökkuşağı renkli film şeridinin üzerine yerleştirilmiş. Sağda, turuncu saçlı sakallı bir kişi makaranın arkasında dururken, sarı saçlı, pembe üstlü ve mor şortlu bir kişi makarayı iki eliyle tutuyor.

2015–2019: Valilik yasakları ve örgütlenme özgürlüğüne müdahale

2015 (İstanbul Onur Yürüyüşü’ne Müdahale): Yıllardır düzenlenen İstanbul Onur Yürüyüşü’ne Haziran 2015’te ilk kez polis müdahale etti. Bu tarih, ifade ve örgütlenme özgürlüğünün sistematik olarak engellenmesinin dönüm noktası oldu.

2015–2016 Sonrası Valilik Yasakları: Türkiye genelinde mülki amirlikler (özellikle İstanbul, Ankara ve İzmir gibi büyükşehirlerde) “genel ahlak”, “kamu düzeni” ve “nefret söylemini önleme” gibi gerekçelerle Onur Yürüyüşü ve LGBTİ+ etkinliklerine süresiz yasaklar getirdi.

Ankara Valiliği, 19 Kasım 2017’de Olağanüstü Hâl dönemini gerekçe göstererek başkent genelinde LGBTİ+ dernekleri ve inisiyatiflerinin düzenleyeceği tüm etkinlikleri (film gösterimi, panel, sergi vb.) süresiz olarak yasakladı.

Ankara Valiliği, Ankara Barosu İnsan Hakları Merkezi’nin 29 Mayıs 2018’de düzenlemek istediği “Homur Homur, İz, Yeniden Doğuş, Solo, Mahallede LGBTİ+ Olmak, Hükmü Yok, Kurneqiz, Mikado” filmlerinden oluşan LGBTİ+ kısa film seçkisi gösterimini “toplumsal hassasiyetler” gerekçesiyle yasakladı. Ankara Barosu, Ankara 13. İdare Mahkemesi’ne kararın iptali için dava açtı. 7 Mayıs 2019’da Valiliğin film gösterim yasağı kararını iptal eden Mahkeme, idarenin soyut ve varsayımsal “toplumsal hassasiyet” veya “tepkiler” gerekçesiyle ifade ve sanat özgürlüğünü kısıtlayamayacağını, devletin temel görevinin tepki gösterenleri değil, hakkını kullanan bireylerin güvenliğini sağlayarak etkinliğin düzenlenmesini güvence altına almak olduğuna hükmetti.

2017-2019: Kültür-sanat etkinliklerine yasak ve süresiz kısıtlamalar

Ankara Valiliği 2017’den itibaren LGBTİ+ derneklerinin düzenlediği kültür-sanat etkinliklerini (film gösterimi, panel, sergi vb.) de yasaklamaya başladı. Valilik, KuirFest ve Almanya Büyükelçiliği işbirliğiyle 16–18 Kasım 2017’de yapılması planlanan Alman LGBTİ+ Film Günleri’ni etkinliğe saatler kala “kamu güvenliği” ve “toplumsal hassasiyetler” gerekçesiyle yasakladı.

Valilik, Ankara Barosu İnsan Hakları Merkezi’nin 29 Mayıs 2018’de düzenlemek istediği “Homur Homur, İz, Yeniden Doğuş, Solo, Mahallede LGBTİ+ Olmak, Hükmü Yok, Kurneqiz, Mikado” filmlerinden oluşan LGBTİ+ kısa film seçkisi gösterimini “toplumsal hassasiyetler” gerekçesiyle yasakladı. Ankara Barosu, Ankara 13. İdare Mahkemesi’ne kararın iptali için dava açtı. 7 Mayıs 2019’da Valiliğin film gösterim yasağı kararını iptal eden mahkeme, idarenin soyut ve varsayımsal “toplumsal hassasiyet” veya “tepkiler” gerekçeleriyle ifade ve sanat özgürlüğünü kısıtlayamayacağına; devletin temel görevinin tepki gösterenleri korumak değil, hakkını kullanan bireylerin güvenliğini sağlayarak etkinliğin düzenlenmesini güvence altına almak olduğuna hükmetti.

Olağanüstü Hâl’in Temmuz 2018’de sona ermesinin ardından Valilik, bu kez 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu ile 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu’na dayanarak 3 Ekim 2018 tarihli yeni bir yazıyla Ankara’daki tüm LGBTİ+ etkinliklerini ikinci kez süresiz olarak yasakladı. Bu yasaklar nedeniyle festivalin 7. (2018) ve 8. (2019) edisyonları Ankara’da düzenlenemedi; festival Ankara’dan İstanbul’a taşındı.

Beyaz arka planda, solda ve ortada sakallı iki erkek bulunuyor. İkisi de yeşil tonlarında uzun kıyafetler giyiyor. Soldaki erkek, uzun bir direğe bağlı büyük trans bayrağını yukarıda tutuyor. Yüzü öfkeli, dişleri sıkılı. Ortadaki sakallı erkek, elindeki ateşle bayrağın alt kısmını tutuşturuyor. Sarı ve turuncu alevler bayrağı sarıyor, yoğun gri duman yukarı doğru yükseliyor. Sağ tarafta kasklı, koyu renk koruyucu kıyafetli bir polis duruyor. Polis, yanan bayrağa doğru dönmüş ve ellerini birbirine vurur gibi tutuyor.

2020–2023: Siyasal retorik, Diyanet’in açıklamaları ve Anayasa girişimleri

Nisan 2020 (Diyanet Hutbesi): Pandeminin başlarında Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş’ın Cuma hutbesinde eşcinselliği ve transları doğrudan hedef alan ve hastalıklarla ilişkilendiren açıklamalarını AKP yönetimi ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan destekledi; bu durum devlete bağlı kurumlar aracılığıyla hedef göstermenin resmiyet kazanması olarak yorumlandı.

2021–2022 (Siyasal Retorikte “Sapkınlık” Söylemi): İktidar kanadı ve Cumhurbaşkanı Erdoğan konuşmalarında sık sık LGBTİ+’ları ve transları “aile kurumunu tehdit eden sapkın akımlar” olarak nitelendirmeye, siyasetin temel kutuplaşma araçlarından biri hâline getirmeye başladı.

2022–2024: Anayasa değişikliği girişimleri ve “ailesizleştirme” söylemleri

Kasım 2022 (Anayasa Değişikliği Teklifi): AKP, başörtüsüne yasal güvence getirme gerekçesiyle sunduğu anayasa değişikliği teklifine evlilik tanımını “kadın ile erkeğin evliliği” şeklinde daraltan maddeler ekleyerek transları ve eşcinselleri anayasal düzeyde dışlayacak ve aile tanımı üzerinden hak ihlali yaratacak yeni bir hukuki süreci başlattı.

2023 Seçim Dönemi: LGBTİ+ karşıtlığı, genel seçim kampanyalarının ana propaganda temalarından biri hâline getirildi; miting meydanlarında translar doğrudan hedef gösterildi.

Beyaz arka planda, üst bölümde asılı bir yılbaşı pankartı bulunuyor. Pankartta “HOŞGELDİN” yazısından sonra gelen “2025” sayısı kırmızıyla karalanmış. Yanına yine kırmızı harflerle “AİLE YILI” yazılmış. Altında solda, temizlik kovası ve paspas taşıyan, açık yeşil elbiseli bir kadın; yanında küçük bir çocuk ve kucağında bebek tutan başka bir çocuk görülüyor. Sağlarında, kollarında mavi bir koli taşıyan, yeşil tişörtlü bir erkek var. Kolinin üzerinde çeşitli eşya çizimleri bulunuyor. Karakterlerin yüz ifadeleri durgun veya üzgün. Sağ tarafta ise kırmızı Noel Baba kıyafetli, beyaz sakallı, iri bir karakter, sırtında büyük bir hediye çuvalıyla koşuyor. Çuvalın arkasından küçük bir trans bayrağı görünüyor. Noel Baba'nın yüzünde geniş bir gülümseme var.

2024–2026: Yargı paketleri ve “Aile Yılı” kıskacında temel haklar

2024–2025: Yargı paketi taslaklarında, cinsiyet uyum ameliyatı yaşının yükseltilmesi, sürece ağır tıbbi ve bürokratik engeller getirilmesi ve “biyolojik cinsiyete aykırı davranışlar” gibi belirsiz ifadelerle transların yaşam alanlarının daraltılmasına yönelik yasal düzenleme hazırlıkları hızlandı.

Erdoğan, 2025 yılını “Aile Yılı” ilan etti, bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı öncülüğünde yürütülen politikalar, özellikle transların temel hak ve özgürlükleri üzerinde kısıtlayıcı etkiler yarattı.

İnsan hakları raporları ve sivil toplum örgütlerinin (STÖ) değerlendirmelerine göre, bu süreçte, cinsiyet uyum ameliyatları ile hormon replasman terapisine erişimde idari ve tıbbi zorluklar arttı, yasal yaş sınırının yükseltilmesine yönelik taslaklar gündeme geldi ve dernek etkinliklerine birçok kısıtlama getirildi. Ayrıca uzmanlar ve saha çalışanları, kamu kampanyalarındaki söylemlerin toplumsal ayrımcılığı artırdığını, bürokratik engellerin sağlık hizmetlerine erişimi zorlaştırdığını ve aile odaklı sosyal yardım politikalarının ailesi tarafından dışlanan transları destek mekanizmalarının dışında bıraktığını ifade ediyor.

Beyaz arka planın ortasında, dikdörtgen biçiminde, gri renkli bir hapishane hücresi görülüyor. Hücrenin önünde mavi, pembe ve açık yeşil tonlarında boyanmış dikey demir parmaklıklar bulunuyor. Parmaklıkların arkasında, farklı saç ve yüz özelliklerine sahip, birbirlerine sıkışmış çok sayıda insan var. Öndeki kişiler parmaklıkları iki elleriyle sıkıca kavramış. Gözleri iri ve açık; yüzlerinde korku, şaşkınlık ve kaygı ifadeleri bulunuyor. Hücrenin içi karanlık, insanların yüzleri ise soluk renklerle çizilmiş.

“Ailem Güvende” operasyonu ve sistematik kriminalizasyon

2026 Günümüz: Medya denetimleri (Radyo ve Televizyon Üst Kurulu aracılığıyla dizi ve filmlerde trans karakterlerin sansürlenmesi), derneklerin kapatma davaları ve sosyal medyaya getirilen kısıtlamalarla trans karşıtı politikalar çok boyutlu bir devlet politikası hâlini aldı. İktidar ayrıca, 2026-2035 dönemini “Aile ve Nüfus 10 Yılı” olarak belirledi.

İstanbul merkezli 15 ilde yürütülen, 12 Eylül 2026’da başlayan ve devam eden “Ailem Güvende” operasyonu kapsamında LGBTİ+ dernekleri, işletmeler, gazeteciler ve hak savunucuları gözaltı, tutuklama ve erişim engelleriyle karşılaştı. Operasyon süresince KAOS GL ve T24 gibi kurumların web siteleri ile binden fazla sosyal medya hesabına erişim engeli getirildi, eylemlere katılan aktivistler, avukatlar ve haber takibi yapan gazeteciler gözaltına alınıp tutuklandı.

Beyaz arka planda yan yana duran dört kişi bulunuyor. Kişiler ve kıyafetleri gri tonlarında çizilmiş. Solda uzun saçlı, tişörtlü bir kişi, yanında kısa saçlı ve çizgili tişört giyen başka bir kişi var. Çizgili tişörtlü kişi, üzerinde siyah harflerle “VARIZ BURADAYIZ ALIŞIN GİTMİYORUZ” yazan sarı bir pankart tutuyor. Üçüncü kişi kısa saçlı, küpeli ve trans bayrağının direğini iki eliyle kavrıyor. En sağda gözlüklü, kel, uzun sakallı ve takım elbiseli bir kişi duruyor. Dördünün de yüzünde üzgün, yorgun veya düşünceli ifadeler var. Renkli trans bayrağı grubun arkasında yükseliyor.

“Eşitlik mücadelesi demokrasiden ayrı değil”

Pembe Hayat LGBTİ+ Dayanışma Derneği Medya ve İletişim Koordinatörü Eylem Esen Arabacı, AKP’nin trans karşıtı politikalarının geçmişi ve bugünkü durumunu muzir.org’a değerlendirdi. AKP iktidarının ilk dönemlerindeki hak söylemleri veya kısmi yasal düzenleme arayışlarından, bugün

LGBTİ+’ların iktidar tarafından doğrudan bir “güvenlik/aile tehdidi” olarak kodlandığı döneme evrilen sürecin bir tesadüf olmadığını ve LGBTİ+’ların eşitlik ve özgürlük mücadelesinin Türkiye’nin demokrasi ve toplumsal adalet mücadelesinden ayrı olmadığını belirtti:

“Milyonlarca insan geçim mücadelesi verirken LGBTİ+’ların bir güvenlik ve aile tehdidi olarak sunulmasını tesadüf olarak değerlendirmiyorum. İnsanların gerçek sorunlarına çözüm üretmek yerine, toplumsal öfkenin yöneltileceği yeni düşmanlar yaratılıyor. Üstelik bu düşmanlaştırma artık yalnızca söylemlerle sınırlı değil; yasa taslakları, yasaklar, operasyonlar, gözaltılar ve tutuklamalarla sistematik bir kriminalizasyona dönüşmüş durumda. Bugün asıl tartışmamız gereken LGBTİ+’ların aileyi tehdit edip etmediği değil; yoksulluğun, şiddetin, ayrımcılığın ve güvencesizliğin insanların hayatlarını nasıl tehdit ettiği. Çünkü LGBTİ+’ların eşitlik ve özgürlük mücadelesi, bu ülkenin demokrasi ve toplumsal adalet mücadelesinden ayrı değil.”

Arabacı, 12 Eylül 2026’da başlatılan “Ailem Güvende” operasyonunun transların günlük yaşamını, güvenliğini ve Pembe Hayat’ın hak savunuculuğu faaliyetlerini olumsuz etkilediğini aktardı. Translara dönük güvensizlik ortamının “Ailem Güvende” operasyonlarıyla ortaya çıkmadığına dikkat çekti. Sistematik baskı ve ayrımcılığın günden güne ağırlaştığını ve transların artık evlerinde de tedirgin olduğunu söyledi. Sokaktan eve, adliyeden hapishanelere yayılan korku ve belirsizliğin sürdüğünü şöyle ifade etti:

“Transların güvenli yaşam alanları giderek daralırken, kriminalizasyon hayatın her alanına yayılıyor. Bu durum yalnızca operasyonlara maruz kalanları değil, bütün bir topluluğun gündelik yaşamını ve geleceğe dair güven duygusunu etkiliyor.”

Pembe Hayat’ın çalışma alanının özellikle son 2 senedir adliye koridorları ve hapishanelere kaydığını söyleyen Arabacı, gözaltı, tutuklama ve diğer hak ihlallerini takip ederken kaygılandıklarını söyledi. “Ancak korkunun varlığı, mücadelenin yokluğu anlamına gelmiyor. Aksine, hak taleplerimizi daha güçlü dile getiriyor, dayanışmayı büyütüyor ve daha fazla ses çıkarıyoruz” dedi.

Tüm bu baskı politikaları karşısında, transların güvenli, insani ve eşit bir yaşam kurabilmesi için iktidardan ve kamuoyundan acil hukuki/sosyal talepleri ise hayati bir önem taşıyor. Arabacı, iktidardan taleplerinin 18 Haziran’ı “Translarla Eşitlik Günü” olarak ilan ettiği ve 16 Haziran 2020’de yayınladığı Eşitlik Manifestosu’ndan farklı olmadığını söyledi. Ayrıcalık değil, temel haklarının eşit bir biçimde uygulanmasını talep ettiklerini vurguladı. “Eşit haklar, eşit yurttaşlık ve ayrımcılığa maruz kalmadan insanca yaşamak istiyoruz” diyerek, öncelikli taleplerini şöyle sıraladı:

“Translara ve LGBTİ+’lara yönelik kriminalizasyon politikalarına son verilmesi, hukuksuz biçimde tutuklanan transların, LGBTİ+’ların ve hak savunucularının serbest bırakılması, LGBTİ+ derneklerine yönelik yürütülen fesih istemlerinin, kararlarının derhal geri çekilmesi, barınma, sağlık, çalışma ve yaşam haklarımızın güvence altına alınması.”

Kamuoyundan ise dayanışma ve ortak mücadele beklediklerini aktardı:

“Bugün LGBTİ+’ların maruz kaldığı hak ihlalleri yarın başkalarının kapısını çalabilir. Birilerinin hakları elinden alınırken diğerlerinin güvende kalması mümkün değil. Yoksulluğun bu kadar derinleştiği bir ülkede bir topluluğu düşmanlaştırmak, asıl sorunları ve sorumlularını görünmez kılıyor. Bu yüzden eşitlikten, adaletten ve özgürlükten yana olan herkesin bu mücadeleyi sahiplenmesi gerekiyor.”

Beyaz arka planda, solda takım elbiseli iki erkek duruyor. İlk erkek siyah, kırmızı kenarlı bir cübbe ve yeşil kravat giyiyor; bir kolunun altında kitap ya da dosyalar taşıyor. Yanındaki kısa boylu, gözlüklü erkek mavi takım elbise ve kırmızı kravat giymiş. İki erkek birbirine yakın duruyor; yüzlerinde gülümseyen ifadeler var.

Sağ tarafta, başına beyaz bandaj sarılmış, yüzünde morluklar ve kırmızı yaralar bulunan bir kişi görülüyor. Kişinin bir kolu alçıya alınmış ve boynuna asılmış; diğer elinde trans bayrağının direğini tutuyor. Sarı tişört, yeşil pantolon ve turuncu ayakkabılar giyiyor. Yüzü yaralı ve üzgün. İki grup arasında, yere doğru eğilmiş bir tokmak ya da ahşap nesneden kırmızı sıvı damlıyor.

Cezasızlık kültürüne karşı acil talep: Eşit yurttaşlık ve ortak dayanışma

Arabacı, translara yönelik nefret suçları davalarında cezasızlık kültürü ve yargının önyargılı yaklaşımlarının saldırılarda nefret saikinin göz ardı edilerek mağdurların suçlulaştırılmasına neden olduğunu dile getirdi. Haksız tahrik ve iyi hâl indirimlerinin failleri cesaretlendirdiğini, transların kimliklerini suçlulaştırarak şiddet sarmalını yeniden ürettiğini söyledi. Bu durumun, adalete olan güveni zedeleyerek transların yaşam hakkını ve eşit yurttaşlık güvencesini tehdit ettiğini belirtti.

Beyaz arka planda, yan yana duran altı kişilik renkli bir topluluk görülüyor. Ortalarında büyük bir trans bayrağı yükseliyor. Soldaki mavi saçlı kişi ve en sağdaki gözlüklü, beyaz önlüklü kişi, büyük pembe bir pankartın iki ucunu tutuyor. Pankartta mor harflerle “AYRIMCILIĞA MARUZ KALMADAN İNSANCA YAŞAMAK İSTİYORUZ” yazıyor.

Topluluğun arkasında iki ayrı döviz yükseliyor. Soldaki mavi dövizde “EŞİT HAKLAR”, sağdaki pembe dövizde “EŞİT YURTTAŞLIK” yazıyor. Yeşil gömlekli, sarı gözlüklü bir kişi yumruğunu havaya kaldırıyor. Ortadaki uzun siyah saçlı kişi iki parmağıyla zafer işareti yapıyor. Yanlarında turuncu saçlı bir kişi gülümsüyor. Karakterlerin yüzleri kararlı ve neşeli görünüyor.

Arabacı’ya göre, STÖ’lerin alanının daraldığı ve derneklere yönelik baskıların arttığı bu dönemde, hak temelli örgütlenmeyi sürdürmek ve dayanışma ağlarını ayakta tutmak baskılara, ayrımcılığa ve şiddete karşı bir araya gelen translar ve feminist yol arkadaşlarının kurduğu Pembe Hayat için yeni bir yöntem değil. Bugünkü koşullara göre dayanışma ağlarını güçlendirdiklerini, birbirlerinin ihtiyaçlarına yanıt vermeye ve bir arada kalmaya çalıştıklarını belirtti. “Çünkü biliyoruz ki bizi bugünlere getiren şey, bütün baskılara rağmen birbirimizden vazgeçmememiz ve mücadeleyi birlikte sürdürmemiz” ifadelerini kullandı.

Bir yanıt yazın

ÖNE ÇIKANLAR