Vezir Mohammad Nourtani’den geriye kalan tek fotoğraf, iş için çekilmiş fotoğraftı. Yaşarken yalnızca emeğiyle kayda geçen bir insan, ölünce de bir kelimeyle kayda geçirildi: kaza. Aliağa’da Adli Tıp’ın önünde cenazelerini bekleyen aileler de; MESEM’lerde emeği sömürülen ve ne zulüm yaşarsa yaşasın ertesi sabah aynı kapıdan girmek zorunda kalan çocuklar da aynı kelimeyle karşılandı. Bu yazı o kelimeyi geri veriyor. Öfkesi ölenlerin yerine konuşmak için değil, ölenlerin adının, hikâyesinin ve geride kalanların yasının kayda geçmesi için. Çünkü bir ölümün hesabı sorulmadıkça yas da yarım kalır.
Tarihten bugüne bizlere insanlık onuruna yaraşır bir yaşam koşullarının tahayyülünü dahil ettirmemeyi tek gerçeklik kılmaya çalışan ve bunu çıkmaz bir döngüymüş gibi zihinlere, gerçeklik algısına hatta günlük yaşam pratiklerine dahil empoze etmeye çalışan bir iş birliğine tanıklık etmekteyiz: SERMAYE-EGEMENLER İŞ BİRLİĞİ. Bu öyle bir iş birliği ki, söz konusu işçiler-emekçiler olunca yayın yasağı getiren, ölümün söz konusu olduğu yerde patronların huzuru bozulmasın diye kolluğu; acısını, öfkesini haykırmaya çalışan insanların karşısına diken ve gözaltılar yapan, hikayeleri ve mücadeleleri ile tarihin sayfalarında bir özne olan emekçileri rakamlaştırmaya çalışan, hatta kar hırsı uğruna çocukları dahil bu iş birliğinin çarklarına umarsızca atan bir iş birliği…
Alınmayan önlemler sonucu yitip giden hayatların ardından bu iş birliğinin hemen devreye soktuğu kelimeler ise peş peşe dizilmeye başlıyor: KAZA, KADER, YAŞANAN SIKINTI, ELİM OLAY… Kıyımı ya da katliamı kazaya çevirmek, failleri kayıttan silmenin en kolay yoludur; çünkü adı koyan, gerçekliği de kurgular (Freire, 1970/2018). Böylece dünyayı, kuralları ve “doğruyu” egemen güçlerin belirlediği bir gerçeklik yaratılmaya çalışılır.
Dilovası Katliamının birinci yılında, Aliağa’da Habaş’ın demir çelik tesisinde bilindiği kadarıyla 17 işçi katledildi. Üstelik bu kıyımlar, beş gün önce aynı bölgede Habaş’a bağlı bir taşeron firmada 20 yaşındaki bir işçinin ölümünün ve Aliağa’nın o yılki beşinci iş cinayetinin hemen ardından yaşandı. Dilovası Katliamı ise, bunun bir yıllık dosyası. Geçen yıl 8 Kasım’da ruhsatsız ve kaçak bir parfüm dolum atölyesinde çıkan yangında üçü çocuk yedi işçi katledildi. Davada ifade veren çocuk bir tanık, zabıtanın atölyeye geldiğini, bir şey yapmadan parfüm alıp gittiğini söyledi. Bu durumun, sermaye-egemenler iş birliğinin hangi hayatları yaşanabilir hangisini yaşanamaz kılmaya çalıştığına dair tahakküm kuran bir düzenin ne kadar aşikâr olduğunu gösterir ki tutuklanan yedi kamu görevlisinden ikisinin bir hafta sonra tahliye edilmesi yine bu durumu gözler önüne sermektedir.
Kimin canının pahalı, kimin canının ucuz sayıldığını en çıplak biçimde göçmen işçilerde görmekteyiz. Zonguldak’ta ruhsatsız bir ocakta çalışan Afgan işçi Vezir Mohammad Nourtani’nin cesedi ormanda yanmış halde bulundu. Mahkeme ise onun iş kazasında öldüğü sonucuna vardı. Ocak sahiplerine ve faillerine yalnızca 5 yıl 8 ay, delilleri karartanlara ise 1 yıl 8 ay ile 4 yıl 6 ay arası hapis cezası verildi ve istinaf bu cezaları onadı. Nourtani’den geriye kalan tek kare, iş için çekilmiş bir fotoğraftı. Bir insanın hayatı boyunca yalnızca emeğiyle, ölümünde ise “kaza” diye kayda geçirilmesi, bu düzenin ona biçtiği değeri anlatmaya yetiyor. Aynı cezasızlık düzeninde Soma’da 301 madenci katledildi ve aradan geçen yıllarda bu ölümlerin hesabı sorulmadı. Üstelik adalet sağlansın diye madenci yakınlarının sesine ses olmaya çalışan Av. Selçuk Kozağaçlı ve Av. Can Atalay hukuksuz bir şekilde tutsak edildi.
Üstelik bu düzenin çarklarına yalnızca yetişkin işçiler değil, çocuklar da dahil ediliyor. Çocuklara gelince; Milli Eğitim verilerine göre 2025-2026 eğitim yılında 509 bin 85 MESEM öğrencisi, 224 bin 346 işletmede çalışıyor. Stajyer ve çırak ücretlerinin 2021’de patronların sorumluluğundan çıkarılarak İşsizlik Sigortası Fonu’na yüklenmesinin ardından bu sayının hızla büyümesi; meselenin yalnızca eğitim politikalarıyla açıklanamayacağını, gerek çocukların gerekse ailelerin yoksulluğa mahkûm edilmesinin utanmazca sömürüldüğünü ve okullarda “günde ücretsiz bir öğün” talebini reddedenlerin insanların yoksulluğunu fırsat bilerek yine patronlara göz kırptığını gösteriyor.
Çocuğun ücretini kamu veriyor, çocuğun emeğinin kârını işletme alıyor; bu da sermayenin ucuz emek ihtiyacının kamu parasıyla karşılanması demek… İSİG Meclisi, Eylül 2025 ile Ağustos 2026 arasında en az 95 çocuğun çalışırken yaşamını yitirdiğini açıkladı. Bunların arasında Hatay’da oto tamirhanesinde klima gazı basılırken meydana gelen patlamada yaşamını yitiren 14 yaşındaki MESEM öğrencisi ve Osmaniye’de traktör tamir ederken hidrolik aksama sıkışarak ölen 16 yaşındaki stajyer de var. Ayrıca Ekim ayında üç ilde dört çocuğun çalıştıkları işyerlerinde patronlarının şiddetine uğradığı açıklandı.
Burada durup sormak gerekiyor: Okul adına gönderildiği işyerinde dayak yiyen bir çocuk, ertesi sabah aynı kapıdan içeri girmek zorundaysa; orada nasıl bir eğitimden, nasıl bir güvenlikten, nasıl bir gelecek tahayyülünden söz edebiliriz? Çocuğun okul ile işyeri arasına sıkıştırılmış yaşamında; kendisini koruması gereken kurumlar tarafından korunmadığı, şikâyet edebileceği bir alanın bulunmadığı, sözüne inanılacağına dair güveninin aşındığı bir yerde, yaşananı yalnızca bireysel bir örselenme olarak ele almak mümkün müdür?
Bütün bunların yanı sıra; kimlerin yasının tutulabilir kılınacağını, kimlerin yasının tutulmasına engel olunacağını kurgulayan Kreon’un “Kimse yas tutmayacak!” buyruğunun temsilcileri yalnızca katliamı “kaza” diye çerçevelemekle kalmamakta, bunun yanı sıra ölümün dahi söz konusu olduğu yerde acısını, öfkesini haykırmaya çalışan, dostlarını, yakınlarını kaybeden insanların karşısına kolluğu dikmektedir. Doka (1989) toplumun tanımadığı yasları anlatır: Kaybın ardından açıkça yas tutma hakkı verilmeyenleri… Adaleti sağlanmayan, tanıklığına izin verilmeyen hatta kriminalize edilen bir ölümde yas tamamlanamaz, yarım kalır. Dolayısıyla, hangi ölümün yasının tutulacağına, hangisinin ise sessizce geçileceğine dair yine egemenler tahakküm kurmaya çalışmaktadır.
Bu katliamlar yan yana konduğunda görünen şey; ayrı ayrı olayların toplamı değil, bir türlü “tarih” statüsü verilemeyen bir geçmiştir. Burada tarih statüsü, unutulmak ya da kapanmak demek değil; bir acıya “bitti” demek hem ölenlere hem geride kalanlara haksızlık olur. Geçmişe tarih statüsü verebilmek, kaybın bugünü kuşatmayan, anlamlandırılmış ve kayda geçmiş bir hatıraya dönüşebilmesi demek: ölenlerin adının ve hikâyesinin kaydının tutulması, yasının tutulabilmesi ve bu yasın işlenebilmesi. Prof. Dr. Cem Kaptanoğlu (2010), 12 Eylül üzerinden bunu “geçmiş olamayan geçmiş” diye adlandırır: Yası tutulamayan ya da bitirilemeyen bir kaybın izi.
Kaptanoğlu’na göre böyle bir geçmişe tarih statüsünün verilememesinin başlıca nedeni, onu doğuran ilişkinin kesintisiz sürmesi, yani güncel olmasıdır. Bitmeyen bir travmanın yasını tamamlamak bir yana, ilerletmek bile mümkün değildir. Yas, olaydan zamansal, duygusal ve düşünsel bir mesafe konabildiğinde başlayabilir; kişi hâlâ tehlikenin içindeyse, kendini güvende hissetmiyorsa geri çekilip kaybına bakamaz. Soma’nın üzerinden on iki yıl geçmişken Aliağa’da aynı cümlelerin yeniden kurulması, mesafenin hiç konamadığını gösteriyor. Aynı kapıdan, aynı düzenin içine yeniden girilen bir yerde her katliam bir öncekini bugüne geri çağırıyor. Geçmiş, adalet sağlanana kadar geçmiş olmayı reddediyor.
Peki, Achille Mbembe’nin (2020) devletlerin veya egemen güçlerin siyasi, ekonomik ve hukuki sistemlerini kimlerin yaşayacağını, kimlerin ise ölüme veya tamamen korunmasızlığa terk edileceğini belirlemek üzerine kurduğu toplumsal yapı olarak nitelediği ve bu yapıda işçilerin de harcanabilir, ikame edilebilir bedenler olarak görüldüğü nekropolitik düzende psikolojiyi nasıl konumlandırabiliriz? Daha açık sorayım: Bir işçinin ölümüne neden olan koşullar değişmeden, ailesinin yasını yalnızca bireysel bir iyileşme meselesi olarak ele almak ne kadar anlamlı? Bir çocuğun çalıştığı işyerinde şiddete maruz kalmasının ardından yalnızca çocuğun psikolojik dayanıklılığını konuşmak, onu o koşullara mahkûm eden ilişkileri görünmez kılmıyor mu?
Prilleltensky’nin (2008) vurguladığı üzere, iyi oluş yalnızca bireysel gayretle sağlanabilecek bir mesele değildir; güç ilişkileri, toplumsal eşitsizlikler ve baskı biçimleri iyi oluşun belirleyici koşullarıdır. Kimin canının pahalı, kimin canının ucuz sayıldığı bir güç meselesidir. Psikoloji; hangi toplumsal koşulların örselenmeye neden olduğunu, hangi güç ilişkilerinin bu örselenmenin sürmesine imkân verdiğini ve hangi mekanizmaların acıyı görünmez kıldığını da sorgulamak zorundadır. Aksi halde bir yandan insanların ruhsal iyilik halini desteklediğini iddia ederken diğer yandan onları örseleyen koşulların dışında konumlanarak bu koşulların yeniden üretimine sessizce ortak olabilir. Psikoloğun tarafsızlığı; fail ile hayatta kalanın, sömüren ile sömürülenin, yaşamı tehlikeye atılan ile bu tehlikeden kâr elde edenin aynı düzlemde ele alınması değildir. Tarafsızlık iddiasının kendisi, var olan güç ilişkilerinin sürdürülmesine hizmet eder.
Bütün bunların yanı sıra şu eşzamanlılığı da unutmamak gerekiyor: Dayanışma terapinin, terapi de adaletin yerini tutmaz; bütün bu kavramlar birbiri ile etkileşimli biçimde birbirini kapsamalıdır. Bireysel destek gereken yerde sürmeli ama o da tek adres olmaktan çıkmalı. Dayanışma ağlarında gizlilik, güvenlik ve baskı riskleri düşünülmeli; uzmanın sesi toplulukların sesinin önüne geçmemelidir. İlmek ilmek işlenen bir ağ, ancak herkesin elinin değdiği yerde sağlam durur çünkü.
Belki de bütün bu kayıpların ardından geriye kalan en önemli sorumluluk, ölümleri yalnızca sayılardan, haber başlıklarından ve birbirini takip eden gündemlerden ibaret görmemektir. Her ölümün ardında yarım kalmış bir hayat, söylenememiş sözler, tamamlanamamış hayaller ve geride kalanların taşımak zorunda olduğu bir yas var. Bu yasın tanınması, yaşananların unutulmaması ve benzer kayıpların önlenmesi için verilen mücadelenin sürdürülmesi gerekiyor. Çünkü yas tutabilmek kadar, bir daha aynı acıların yaşanmayacağı bir yaşamı birlikte kurabilmek de önemli.
Doç. Dr. Banu Yılmaz’ın Kayıp ve Yas Psikolojisi (2021) kitabında da ifade ettiği gibi, “Travma yaşamış toplumlar için yas, yalnızca travmadan sonraki yaşama uyum sağlamak ve uzlaşı için değil, aynı zamanda daha sonraki şiddeti olası hale getirecek algılarla mücadele etmek için de gereklidir.”
Kaynakça
Aliağa’daki HABAŞ tesisindeki patlamada 17 işçi hayatını kaybetti. (2026). Son Dakika.https://www.sondakika.com/yerel/haber-aliaga-daki-habas-tesisindeki-patlamada-17-isci-20411821/
Bir eğitim yılında en az 95 çocuk çalışırken hayatını kaybetti. (2026, 22 Eylül). Evrensel.https://www.evrensel.net/haber/6001569/bir-egitim-yilinda-en-az-95-cocuk-calisirken-hayatini-kaybetti
Bir MESEM öğrencisi daha hayatını kaybetti: 16 yaşında traktör tamir ediyordu. (t.y.). Halk TV. https://halktv.com.tr/turkiye/bir-mesem-ogrencisi-daha-hayatini-kaybetti-16-yasinda-traktor-tamir-ediyordu-1041938h
Çocuklar meslek lisesine, MESEM’e ya da işçiliğe mahkûm ediliyor: 2026’nın ilk 7 ayında en az 40 çocuk yaşamını yitirdi. (2026, 8 Ağustos). Evrensel. https://www.evrensel.net/haber/5995491/cocuklar-meslek-lisesine-mesem-e-ya-da-iscilige-mahkum-ediliyor-2026-nin-ilk-7-ayinda-en-az-40-cocuk-yasamini-yitirdi
Daha 14 yaşındaydı! MESEM’de bir çocuk işçi daha öldü, acı bilanço 61 oldu. (t.y.). Halk TV. https://halktv.com.tr/turkiye/daha-14-yasindaydi-mesemde-bir-cocuk-isci-daha-oldu-aci-bilanco-61-oldu-1053876h
Dilovası davasında tanık çocuk işçi: “Zabıta geliyordu, parfüm alıp gidiyordu”. (t.y.). soL Haber. https://haber.sol.org.tr/haber/dilovasi-davasinda-tanik-cocuk-isci-zabita-geliyordu-parfum-alip-gidiyordu-409758
Dilovası faciası davasında 2 kamu görevlisi serbest bırakıldı: Sadece 7 gün tutuklu kaldılar. (t.y.). Halk TV. https://halktv.com.tr/turkiye/dilovasi-faciasi-davasinda-2-kamu-gorevlisi-serbest-birakildi-sadece-7-gun-tutuklu-kaldilar-1040092h
Doka, K. J. (Ed.). (1989). Disenfranchised grief: Recognizing hidden sorrow. Lexington Books.
Freire, P. (2018). Ezilenlerin pedagojisi (D. Hattatoğlu & E. Özbek, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal eser 1970)
İki genç işçi iş cinayetinde yaşamını yitirdi. (2026, 5 Kasım). Evrensel. https://www.evrensel.net/haber/6008172/iki-genc-isci-is-cinayetinde-yasamini-yitirdi
Kaptanoğlu, C. (2010). Bir metafor olarak “12 Eylül”. Türkiye Psikiyatri Derneği Bülteni, 13(2), 15–19. https://psikiyatri.org.tr/uploadFiles/publicationsFile/file/1079_TPDB2_web.pdf
Mbembe, A. (2020). Nekropolitika (M. Erşen, Çev.). İletişim Yayınları.
MESEM cehenneminde çocuklara şiddet, dayak, işkence: 3 farklı ilde 4 çocuk patronlarının saldırısına uğradı. (2026, 22 Ekim). Evrensel. https://www.evrensel.net/haber/6006147/mesem-cehenneminde-cocuklara-siddet-dayak-iskence-3-farkli-ilde-4-cocuk-patronlarinin-saldirisina-ugradi
Nourtani cinayeti davasında istinaf kararı: Ödül gibi cezalar onandı. (2025, 11 Ekim). soL Haber. https://haber.sol.org.tr/haber/nourtani-cinayeti-davasinda-istinaf-karari-odul-gibi-cezalar-onandi-402081
Prilleltensky, I. (2008). The role of power in wellness, oppression, and liberation: The promise of psychopolitical validity. Journal of Community Psychology, 36(2), 116–136. https://doi.org/10.1002/jcop.20225
Resmî Gazete. (2021, 25 Aralık). 3308 sayılı kanunda değişiklik yapılmasına dair kanun (Sayı: 31700). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/12/20211225-1.htm
Yakılan Afgan madenci davasında gerekçeli karar açıklandı. (t.y.). Halk TV. https://halktv.com.tr/turkiye/yakilan-afgan-madenci-davasinda-gerekceli-karar-aciklandi-931221h
Yakılarak öldürülen Afgan madenci davası istinafta. (t.y.). İstiklal. https://www.istiklal.com.tr/hayatin-icinden/yakilarak-oldurulen-afgan-madenci-davasi-istinafta-880439h
Yılmaz, B. (2021). Kolektif yas. In B. Gökler, E. Keser, D. Okay, & G. Pakyürek (Ed.), Kayıp ve yas psikolojisi (s. 513–528). Nobel Akademik Yayıncılık.





Bir yanıt yazın