Dünyanın dört bir yanında barınma krizi artık sadece ekonomik bir başlık değil, doğrudan bir sokak mücadelesi.İspanya’da komşusunu evinden çıkarmamak için kapı önlerinde nöbet tutan kiracılar, Berlin’de kentin emlak şirketlerine teslim edilmesine karşı sokağa dökülen yüz binler, konutun bir yatırım aracı değil temel bir hak olduğunu hatırlatıyor.
Türkiye’de ise tablo daha da ağır: Maaşların kiraya yetişmediği, ev sahibi olmanın çoktan bir hayal olduğu, insanların kent çeperlerine sürüldüğü ve en temel tadilatların bile “Beğenmiyorsan çık” tehdidiyle karşılandığı bir süreç yaşanıyor. İşte bu sessiz kuşatmaya karşı ilk kez sendikal bir örgütlenme modeliyle Kiracılar Sendikası yola çıktı.
Sendikanın kurucu üyelerinden Şehir Plancısı Fatma Gül Eryıldız Şenvardar ile Kiracılar Sendikası’nı ve çözüm önerilerini konuştuk.
“Barınma, en temel ihtiyaçlardan biri”
Neden bir dayanışma ağı ya da dernek yerine doğrudan “sendika” kurmaya karar verdiniz?
Sorunun bu denli büyüdüğünü ancak ortada bir muhatap ve örgütlülük olmadığını gördük. Örneğin kentsel dönüşüm mahallelerinin -Sarıyer’de ve pek çok yerde olduğu gibi- kendi örgütlülükleri vardı ancak kiracıların ülke genelinde bir araya gelip kurduğu bir yapı yoktu. Madem bu sorun tekil değil sistemsel ve milyonlarca insan aynı şeyi yaşıyor, o halde buna karşı hep birlikte örgütlü bir mücadele yürütmek gerekir diyerek yola çıktık.
Neden dernek değil de sendika derseniz; çünkü barınma meselesi emekten ayrı tutulamayacak bir konu. Aldığınız maaşla, yapılan zamlarla doğrudan bağlantılı. Barınma; elektrik, su, doğalgaz, sağlık, eğitim ve ulaşım gibi en temel ihtiyaçlardan biri. Yoksulluk ve maaş artışı hesaplamalarında da temel alınması gereken kriter kira artışları olmalı ya da en azından maaş artışıyla kira artışı dengelenmeli. Bize göre bu, tam anlamıyla bir sendikal mücadele. Bu mücadelenin politik bir süreç olduğunu düşündüğümüz için sendika kurmaya karar verdik. İçimizde şehir plancısı,iktisatçı, çevre mühendisi, avukat ve öğrenciler var.
“Koca bir mahallenin, hatta rezerv alanların dönüşümünde bile kiracının söz hakkı yok”
Ekibimizdeki herkes bir şekilde barınma hakkı savunucusu. Ben şehir plancısıyım ve öğrencilik yıllarımdan beri Toplumcu Meclis çatısı altında kentsel dönüşüm mahallelerine gidiyorum. Diğer arkadaşlarımız da farklı alanlarda benzer çalışmalar yürütüyor. Sahaya indiğimizde hep aynı sorunla karşılaştık: Bu ülkede mülkiyet çok kritik bir mesele ama kentsel dönüşüm süreçlerinde kiracıların adı bile anılmıyor.
Dönüşüm başladığında evler yıkılıyor; insanlar bir tur daha evsiz kalıyor. Hatta kendi evlerinin yapılmasını beklerken kendileri de kiracı durumuna düşüyorlar. Gittiğim mahalle toplantılarında hep “Burada hiç kiracı var mı?” diye sorarım. Hem hiç kiracı katılmaz hem de bu soruyu sormam çok yadırganır; “Kiracının burada ne işi var, bu mülkiyetle alakalı bir şey değil mi?” derler. Koca bir mahallenin, hatta rezerv alanların dönüşümünde bile kiracının aidiyeti ya da söz hakkı yok. Devlet böyle görüyor ama maalesef vatandaş da bunu kanıksamış durumda.
“Devlet her vatandaşına sağlıklı, güvenceli, erişilebilir ve işine makul bir mesafede konut sunmakla yükümlüdür”
Sadece kentsel dönüşüm alanlarında değil, genel olarak kentlerde de tablo giderek ağırlaşıyor. Bu süreci nasıl gözlemliyorsunuz?
Çevremizde çok sık gördüğümüz ve artık sayısal verilerle de ortaya koyduğumuz yakıcı bir gerçek var: Asgari ücretle, hatta asgari ücretin üzerinde çalışan insanlar bile artık kira ödemekte zorlanıyor. Gelire göre artmayan, gelirin katbekat üzerinde seyreden bir kira artışı söz konusu. Devlet bir dönem bunu dengelemek için yüzde 25 sınırı getirdi ama çok kısa sürede kaldırdı. Şu an asgari ücret yüzde 27 civarında artarken, bizim hesaplarımıza göre İstanbul’da ortalama kira artışı yüzde 48’i buluyor; ilçelere göre yüzde 30 ile yüzde 70 arasında değişiyor.
Bu tablo, insanların her geçen gün kirasını ödeyemeyip kent merkezinden biraz daha sürülmesi demek. Tek başına eve çıkmak zaten imkansız hale geldi. İnsanlar öğrencilik hayatlarını iş hayatında da devam ettirmek zorunda kalıyor; öğrenciyken nasıl ev arkadaşıyla yaşıyorlarsa, çalışırken de aynı evi paylaşıyorlar.
Ev almak ise artık kimsenin gündeminde değil. Krediler çok yüksek. Aileden kalan bir mülkünüz yoksa ev sahibi olamıyorsunuz. Eskiden Türkiye’de hayatı tamamlama ritüeli, bir başarı sembolü gibi görülen o “ev alma ideali” vardı. İşe girersin, evlenirsin, çocuğun olur ve evini alırsın. Bugün insanlar kirasını bile ödeyemiyorken böyle bir güvenceden veya gelecek tahayyülünden söz edemiyoruz. Üstelik tek çözüm herkesin ev sahibi olması da değil. Biz “barınma hakkı” diyoruz; devlet her vatandaşına sağlıklı, güvenceli, erişilebilir ve işine makul bir mesafede konut sunmakla yükümlüdür.
“Örgütlenmemiz tabandan büyüyerek şekillenecek”
Çoğumuz ev sahibi karşısındaki yasal haklarımızı tam olarak bilmiyoruz. Siz şu an İstanbul merkezlisiniz; peki başka şehirlerdeki kiracılar size nasıl ulaşacak, ülke geneline yayılma stratejiniz nedir?
Açıkçası biz çok yeni bir oluşumuz. Bu büyüme için hem üye aidatlarına hem de farklı kurumlarla yapacağımız iş birliklerine ihtiyacımız var. Şu an Ankara, İzmir ve Muğla başta olmak üzere, sadece büyükşehirlerde değil, öğrencilerin barınma sorunu yaşadığı küçük üniversite kentlerinde de mücadelemizi büyütmek istiyoruz. Bunun yolu yereldeki insanların inisiyatif almasından geçiyor. İnternet sitemizdeki iletişim formunu doldurup üye olan arkadaşların kendi şehirlerinde bir araya gelerek yerel ekipler kurmaları gerekiyor. Örgütlenmemiz bu şekilde, tabandan büyüyerek şekillenecek.
“Kapsamlı bir soru-cevap rehberi hazırlıyoruz”
Haklarını bilmeyen, avukat tutacak gücü olmayan ve dava edilme korkusuyla yaşayan kiracılara somut olarak nasıl bir destek sunacaksınız?
Dediğiniz gibi kiracı, ev sahibinin karşısına tek başına çıkıyor; haklarını bilmediği ve avukat tutacak parası olmadığı için pazarlığa bile oturamayıp “Gücüm yettiğince başka yere taşınayım” diyor. Bir örgütlenme için insan kaynağı kadar bilgi kaynağı da çok kıymetli. Şu an barodan ve farklı yerlerden gönüllü avukatlarımız internet sitemiz için kapsamlı bir “Soru-Cevap Rehberi” hazırlıyor. Bir kısmı yayınlandı, çok yakında daha kapsamlı yayına alacağımız bu rehberde kiracılar neredeyse tüm sorularına yanıt bulabilecek; ayrıca bize iletilen yeni sorularla bu rehberi sürekli güncelleyeceğiz.
Kentsel dönüşüm mahallelerinde edindiğimiz en önemli tecrübe şuydu: İnsanlara sadece haklarını anlatmak yetmiyor, bir dilekçe örneği koymak bile hayati önem taşıyor. Bu nedenle sitemize herkesin kullanabileceği şablon dilekçeler de ekleyeceğiz.
Ancak şu konuda gerçekçi olmalıyız: Tek tek her kiracının ev sahibiyle olan sorununu çözecek bir gücümüz yok; zaten temel hedefimiz de bu değil. Biz daha çok sistemsel bir sorunla mücadele ediyoruz. Elbette insanları yalnız bırakmayacağız. Gücümüz büyüdükçe bina bina, sokak sokak örgütlenip “mahalle meclisleri” kurmayı hedefliyoruz. Örneğin İspanya’daki Kiracılar Sendikası ile iletişim halindeyiz. Bize sendika bütçelerinin yüzde 10’unu tahliye davaları ve kısa süreli acil barınma desteği gibi dayanışma kalemlerine ayırdıklarını anlattılar. Biz de çok yakın vadede olmasa bile, kurumsallaştıkça bütçemizin belirli bir kısmını bu tür acil dayanışma fonlarına ayırmayı hedefliyoruz.
“İlk ve en acil çözüm, kira artış oranlarının gelir artışlarıyla dengelenmesi”
Türkiye’nin mevcut ekonomik ve toplumsal koşulları içinde, barınma krizine karşı atılabilecek en acil ve uygulanabilir ilk adım sizce ne olmalı?
İlk ve en acil çözüm, kira artış oranlarının gelir artışlarıyla dengelenmesi. Öncelikle bunu kampanyalaştırıp bunun için mücadele etmek istiyoruz. Aslında bu hiç de zor bir şey değil; zamanında yüzde 25 sınırı getirildiğinde gördük ki hukuki olarak da mümkün ve uygulanabilir bir süreçti.
En düşük emekli maaşı, asgari ücret ve memur maaşı artışları baz alınarak, şeffaf ve kamuya açık bir hesaplamayla denge oluşturulmalı. Devlet açıkça “Kira artışları bu oranın üzerine asla çıkamaz; çıkarsa ben bunun güvencesiyim ve yaptırım uygulayacağım” demeli.
İkinci acil adım ise tahliye taahhütnameleri meselesi. Şu an neredeyse her ev sahibi, kiracı eve daha girerken çıkış tarihi boş bırakılmış, süresiz tahliye taahhütnamesi imzalatıyor. Bunun yasal olarak mutlaka önüne geçilmeli; bu şekilde süresiz taahhütname almanın kesinlikle kanuna aykırı sayılacağı ve engelleneceği bir mekanizma kurulmalı.
Kalıcı çözüm noktasında vergilendirme meselesi çok kritik. Bizim hedefimiz; çok sayıda mülk alıp bunları yatırım aracına dönüştüren, hatta kiraya bile vermeyip boş tutan büyük mülk sahipleri. Kademeli vergi uygulanmalı ki bu mülk sahipleri konutlarını boş tutmak yerine uygun fiyatlarla kiraya vermek durumunda kalsınlar. Günün sonunda ise en temel ve kalıcı hedefimiz, herkesin erişebileceği kamusal kiralık konut politikalarının hayata geçirilmesi. Bunun için de bugünden adım atmaya başlamak gerekiyor.
“TOKİ mevcut yapısıyla adaletsizliği giderecek bir noktada değil”
Okurların aklına şu soru da gelebilir: “Türkiye’de zaten uygun fiyatlı ev sahibi yaptığı söylenen TOKİ modeli var.” Ancak bu model mevcut krize çare olmuş gibi görünmüyor. Sizin önerdiğiniz kamusal kiralık konut modeli nasıl hayata geçirilebilir, bu konuda nasıl bir öngörünüz var?
Bu konuda ilkesel düzeyde net bir çerçevemiz var. Eğer TOKİ modeli bu soruna çare olabilseydi, bugün Türkiye’de en az 9 milyon kiracı gelirlerinin yüzde 40’ından fazlasını kiraya ayırmak zorunda kalmazdı. Bugün İstanbul’da asgari ücretle tek başına çalışan bir insanın ev tutabileceği ilçe sayısı üçü beşi geçmez halde olmazdı. Demek ki TOKİ bu kriz için bir çözüm değil.
Bunun temel sebebi, TOKİ’nin sosyal konut politikasının yıllardır yalnızca “satılık konut” üretmeye odaklanmasıdır. Emekçinin ya da asgari ücretlinin taksitle ödeyebileceği, vaat edildiği gibi “kira öder gibi ev sahibi olabileceği” bir sistem hiçbir zaman işlemedi. Üretilen konutlar ya kent merkezinden çok uzakta, insanların işlerine ulaşamayacağı çeperlerde kamu arazileri üzerine inşa edildi ya da bir süre sonra serbest piyasanın bir parçası haline geldi. Kısacası kamu yararından ziyade, konut üretimi üzerinden sermaye birikimine katkı sağlayan bir mekanizma kuruldu. Kentsel dönüşüm ve emsal artışlarıyla da bu süreç beslendi.
Aslında bugün Türkiye’de bir konut arzı sıkıntısı yok; hatta Avrupa’da en fazla konut üretilen ülkesiyiz. Ancak asıl mesele bu konutların kimler tarafından alınabildiği ve nasıl bölüşüldüğü. Üretilen evlerin çoğunu zaten ikinci, üçüncü, hatta daha fazla konut sahibi olanlar satın alıyor. Bir kesimin başını sokacak tek bir evi dahi yokken, diğer kesimin mülk sayısı arttıkça toplumsal uçurum derinleşiyor ve TOKİ mevcut yapısıyla bu adaletsizliği giderecek bir noktada değil.
İşte bu yüzden biz, konutun piyasaya terk edilmediği, kamusal kiralık konutların üretildiği ve gerektiğinde büyük mülk sahipleriyle dahi pazarlık masasına oturabilecek örgütlü bir güçle bu düzeni değiştirmeyi hedefliyoruz.

“Kent, birlikte yaşanan ortak bir alan olmaktan çıkıp emlak şirketlerinin alınıp satılan portföyü haline geldi”
Bir şehir plancısı gözüyle baktığınızda; insanların ekonomik nedenlerle kentin çeperlerine itilmesi veya kendilerini güvende hissetmedikleri bölgelere mecbur bırakılması bir hak ihlali ve mekânsal dışlanma değil mi?
Kesinlikle öyle. Konut, temel bir ihtiyaç ve hak olmaktan çıkıp yatırım aracına dönüştüğünde, kent merkezinde kimin yaşayacağına orada üreten emekçiler değil, ödeme gücü yüksek olanlar karar veriyor.
Donatılar kentte dengeli dağılmadığı için iyi okullar, büyük hastaneler ve nitelikli parklar merkezlerde toplanmış durumda. Kiralardan dolayı çeperlere sürülen dar gelirliler sadece evlerinden değil; eğitimden, sağlıktan ve kamusal alandan da uzaklaşıp evlerine hapsoluyor. Maaşının çoğunu kiraya veren, otobüs parasını dahi hesaplayan insanlar sosyalleşemiyor; günde 3-4 saatini yollarda geçirerek birbirinden kopuyor.
Diğer yandan “dışarısı güvensiz” algısı pompalanarak yüksek duvarlı sitelerle keskin bir mekansal ayrışma yaratılıyor. İnsanlar son kuruşuna kadar ödeyerek bu sitelere sığınmaya zorlanıyor. Özetle kent, birlikte yaşanan ortak bir alan olmaktan çıkıp emlak şirketlerinin alınıp satılan portföyü haline gelmiş durumda.
“Sağlıklı ve deprem açısından güvenli bir konutta yaşamak anayasal bir hak”
Çok yüksek kiralar ödememize rağmen dökülen parkeler, rutubetli duvarlar gibi temel tadilatları ev sahiplerine yaptıramıyoruz. Bu tabloyu nasıl yorumluyorsunuz?
Bu sadece sizin yaşadığınız tekil bir sorun değil; devletin resmi verileri de bunu doğruluyor. Nüfusun yaklaşık yüzde 20’si evini ısıtamıyor; yüzde 30’una yakını ise sızdıran çatı, nemli duvarlar ve çürümüş pencereler gibi sorunlarla yaşıyor. En yoksul kesimde bu oran yüzde 46’ya çıkıyor; yani en yoksul her iki kişiden biri evini ısıtamıyor ya da tadilat yaptıramıyor.
Ev dediğimiz yer sadece dört duvardan ibaret değildir; sağlıklı ve depreme dayanıklı bir konutta yaşamak anayasal bir haktır. Rutubetli, soğuk ve bakımsız evlerde yaşamak astımdan kalp ve solunum rahatsızlıklarına kadar pek çok hastalığa davetiye çıkarıyor ve doğrudan yaşam süresini kısaltıyor.
Burada kiracı adeta iki kez cezalandırılıyor: Hem fahiş kiralar ödeyerek ev sahibine gelir sağlıyor hem de sağlıksız koşullarda yaşamaya mecbur bırakılıyor. Tadilat talep ettiğinde ise ev sahibinden “Beğenmiyorsan çık” yanıtını alıyor. Ev sahibi o kirayı alıyorsa sağlıklı yaşam koşullarını sunmakla mükelleftir; ancak hiçbir denetim mekanizması işlemediği için, evsiz kalma korkusu yaşayan kiracı sesini çıkaramıyor.
Bu görünmez kalan koşulları somutlaştırmak açısından toplantımızda Berlin’deki kiracı hareketinden bir arkadaşımızın paylaştığı deneyim çok etkileyiciydi. Orada kiracı örgütlenmeleri kapı kapı gezerek insanların yaşadıkları evlerin metrekaresini, bina yaşını, tadilat gerektiren kusurlarını ve ödedikleri kira tutarlarını kayıt altına almışlar. Sonrasında tüm bu verileri ve evlerin fotoğraflarını kendi internet sitelerinde haritalandırarak kamuoyuna açık bir şekilde görünür kılmışlar. Berlin’deki bu pratik, insanların hangi koşullarda ne kadar yüksek kiralar ödediğini göstermek açısından çok kıymetli bir örnek.
” İyi bir çözüm için eldeki verinin analizinin çok sağlıklı yapılması gerekiyor”
Toplantınızda İstanbul’da 750-800 bin konutun boş tutulduğu belirtildi. Bu boş konutların piyasaya kazandırılması için nasıl bir yol izlenmeli?
Okurların şunu net bir şekilde bilmesini çok isterim: Bizim muhatabımız veya düşmanımız geçimini kira geliriyle sağlayan tekil, küçük ev sahipleri değil. Biz sistemsel bir sorunla mücadele ediyoruz ve hatta onlar için de çalışıyoruz. Bizim asıl hedefimiz; büyük mülk sahipleri ve gayrimenkul şirketleri.
Boş konut meselesinde vergilendirme elbette öncelikli bir adım ama tek başına sihirli bir çözüm değil. Öncelikle bir şehir plancısı olarak şunu söyleyebilirim: İyi bir çözüm için eldeki verinin analizinin çok sağlıklı yapılması gerekir. İstanbul’da yüz binlerce boş konut olduğu biliniyor, 750-800 bin rakamlarından söz ediliyor ama resmi olarak net bir tespit dahi yapılamıyor. Öncelikle abonelik (elektrik, su, doğalgaz) ve tapu verileri birlikte kullanılarak ne kadar boş konut olduğu gizlenmeden, kesin olarak ortaya çıkarılmalı.
İkinci aşamada ise boş konut tutmanın maliyetinin, o evi kiraya vermekten daha yüksek hale getirilmesi gerekiyor. Kademelenmiş bir vergi sistemi uygulanırsa, bir-iki yıl içinde piyasada hissedilir bir rahatlama sağlanabilir. Ancak devletin bu vergiyi alması da tek başına yetmez; toplanan bu kaynağın şeffaf bir şekilde doğrudan kamusal kiralık konut üretimine ve kira desteğine aktarılması şart.
“Somut kazanımlar elde etmemiz için yan yana gelip birlikte mücadele etmemiz şart”
İspanya ve Berlin deneyimlerinden söz ettiniz. Dünyada takip ettiğiniz veya temas kurduğunuz başka örnekler var mı?
New York’taki süreci de yakından takip ediyoruz. Bugün dünyada yükselen bir konut krizi var; New York’ta Zohran Mamdani’nin ya da Berlin’de sol hareketlerin öne çıkmasının temelinde kamusal konut politikaları sunmaları yatıyor. Ancak devlet politikalarının “Tüm dünyada kriz var” diyerek sorumluluğu üzerinden atmasını da istemiyoruz. Nasıl ki iklim krizi veya asrın afeti bahanesiyle ihmal gizlenemezse, burada da durum aynı; Türkiye konut arzı sıkıntısı olmamasına rağmen bu krizi çok daha derin yaşıyor.
Elbette diğer ülkelerin deneyimlerinden ve hukuki süreçlerinden ders çıkarıyoruz. Örneğin Berlin’de kira sınırı getirilmek istendi ama Anayasa Mahkemesi bunu iptal etti; yani tek başına iyi bir yasa bile yeterli olmuyor. Bugün İspanya’yı, Berlin’i ve New York’u konuşuyor olmamızın asıl sebebi, oralarda milyonlarca insanın yürüttüğü güçlü ve örgütlü mücadele.
En son İspanya’da gördük; insanlar çadırlar kurup sokaklara çıktılar. Tahliye edilmek istenen komşularının evlerinin önünde nöbet tutanlar “Birimiz dahi evinden çıkarılamaz” ve “Evsiz insanlar, insansız evler” pankartlarıyla sokaklara döküldüler. Hukuki ve kamusal kazanımlar ancak bu şekilde, sokağın ve örgütlülüğün gücüyle elde edilebilir. Bizde bugüne kadar kiracıların böyle bir örgütlülüğü yoktu. Bizim de somut kazanımlar elde edebilmemiz için yan yana gelip birlikte mücadele etmemiz şart.
Fatma Gül Eryıldız Şenvardar, acil barınma taleplerini dile getirmek üzere 29 Kasım’da 14 sendikanın çağrısıyla İstanbul Kartal Meydanı’nda düzenlenecek “Yolsuzluğa, Yoksulluğa ve Emperyalist Savaşlara Karşı İnsanca Yaşam Mitingi”ne kendi pankartlarıyla katılacaklarını belirterek tüm kiracıları dayanışmaya davet etti.
Kiracılar Sendikası’nın iletişim formuna buradan ulaşabilirsiniz.





Bir yanıt yazın