Yıl 1944. Dünya İkinci Dünya Savaşı ile boğuşurken, İstanbul Valisi ve Belediye Başkanı Dr. Lütfi Kırdar’ın masasında kentin geleceğini ilgilendiren çok daha hayati (!) bir kriz vardı: Sokak aralarından ana caddelere doğru patavatsızca dalgalanan iç çamaşırları ve donlar.

Fransız şehir plancısı Henri Prost’un rehberliğinde İstanbul’u Paris havasına sokmak isteyen belediye tam gaz sahadaydı. Meydanlar genişletiliyor, Taksim Gezi Parkı yeşillendiriliyor, Atatürk Bulvarı açılıyor, köhne tuvaletler kaldırılıyordu. Fakat bu kusursuz “Avrupai vitrin”in ortasında belediyenin gözünü tırmalayan büyük bir manzara vardı: Karşılıklı pencerelerden gerilen makaralı iplerde kuruyan ve rüzgarla oradan oraya savrulan mahalle çamaşırları.

Belediye yönetimi çözümü kestirip atmakta buldu: “Şehrin estetiğini bozduğu” gerekçesiyle evlerin sokaklara ve meydanlara bakan taraflarına çamaşır asmak resmen yasaklandı.

“İstanbul kadar asılı çamaşır seyreden bir şehir dünya yüzünde az bulunur”

Yasağın ilan edilmesiyle birlikte dönemin keskin kalemi Refik Halit Karay, Akşam gazetesindeki köşesinde meselenin tam da can alıcı yerine parmak bastı: “İstanbul kadar asılı çamaşır seyreden bir şehir dünya yüzünde az bulunur…”

Karay’a göre asıl mesele çamaşırın kuruması değil, İstanbul’un delişmen rüzgarının sergilediği cüretkarlıktı. Eskiden hanelerin kapalı avlularında gözlerden ırak kurutulan mahrem öteberiler uluorta sokaklara dökülmüş, üstüne bir de lodostan payını almıştı. Karay, rüzgarın iplerdeki kumaşları şişirip savururken ortaya çıkardığı kaba ve tuhaf biçimleri,dönemin meşhur müstehcen çizimlerine atıfla “kötü bahnâme resimlerine” benzetiyordu. Usta yazara göre, belediyenin estetik kaygılarını bir kenara koysak dahi, rüzgarın sokak ortasında bedavaya sunduğu bu “münasebetsiz sergi” bile yasağı haklı çıkarmaya yeterdi.

Yasak kağıt üzerinde kaldı

Yönetim; Taksim ve Harbiye hattında “modern ve elit kentli” manzaraları hayal ediyordu ama sokaktaki hayat belediye zabıtasına pabuç bırakacak cinsten değildi.

Cihangir’in merdivenlerinde, Tarlabaşı, Balat ve Çapa’nın dar sokaklarında balkonlar arasına çekilen o makaralı ipler sadece kıyafet kurutmaya yaramıyordu; iki bina arasında uzanan dedikodusu bol, kelimesiz bir komşuluk bağıydı. Bahçesi ya da alanı olmayan halk, Kırdar’ın modernleşme hamlesine pencerelerden sallandırdığı çamaşırlarla direndi. Sonuç: Yasak kağıt üzerinde unutuldu, çamaşırlar ise sokaklarda dalgalanmaya devam etti.

Bugün İsviçre’de pazar günleri çamaşır asmak hala komşuluk suçu sayılırken ya da ABD’nin bazı sitelerinde estetik kurulları ipleri yasaklarken; İstanbul, 1944’teki bu iddialı yasağı çoktan tarihin tozlu sayfalarına gönderdi.

Kaynakça

Bengi, D., & Zat, E. (2023). 100. yılında Cumhuriyet’in Popüler Kültür Haritası – 1: 1923-1950 (Her savaştan bir yara). (s. 66). Yapı Kredi Yayınları.

Dincel, A. (2023). İstanbul’un Çehresini Değiştiren Belediye Başkanı: Dr. Lütfi Kırdar (8 Aralık 1938-24 Ocak 1949). A. Bali (Haz.), Cumhuriyet’in 100. yılında Başkanlarıyla İstanbul İçinde (s. 227). İBB Yayınları.

Güner, D. (2020). Lütfi Kırdar’ın Siyasi Hayatı (1935-1960). Rumeli Tarih Araştırmaları Dergisi, (1), 63-79.