Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International), Birleşmiş Milletler Kadınlara ve Kız Çocuklarına Yönelik Ayrımcılık Çalışma Grubu’nun 2027 tematik raporuna girdi olarak sunduğu çalışmasında, iklim krizinin mevcut toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini derinleştiren bir “kriz çarpanı” olduğunu vurguladı. Beş kıtadan saha araştırmalarına dayanan rapor, çevresel yıkımların kadınların yaşam hakkı, sağlık, temiz suya erişim, barınma ve güvenlik alanlarındaki haklarını orantısız biçimde gasbettiğini somut verilerle gözler önüne seriyor.

“İklim felaketine en az neden olanlar en ağır bedeli ödüyor”

Raporun en çarpıcı tespitlerinden birini, iklim felaketlerine en az neden olan toplulukların hem krizin etkilerine en açık hale gelmesi hem de güvenli göç ve koruma yollarından mahrum bırakılması olarak tanımlanan “çifte adaletsizlik” oluşturuyor.

Pasifik Adaları’nda (Tuvalu ve Kiribati), yükselen deniz seviyesi ve kıyı erozyonu nedeniyle yapılan saha görüşmelerinde 142 kişinin yaklaşık yüzde 60’ını kadınlar oluştururken; iklim göçünün özellikle kadınlar, çocuklar, engelliler ve yaşlılar üzerinde yıkıcı sonuçlar doğurduğu ve kent merkezlerinde aşırı nüfus yoğunluğu ile su baskınlarını artırdığı kaydedildi. Angola-Namibya sınırında ise şiddetli kuraklık nedeniyle güney Angola’dan kuzey Namibya’ya geçmek zorunda kalan kadın ve çocukların, yasal statü elde edemedikleri için gözaltı, tutuklanma ve sınır dışı edilme korkusuyla sağlık hizmetlerinden kaçındığı; bu durumun kadınları insan ticareti, istismar ve cinsel şiddet riskine açık bıraktığı belgelendi. Benzer şekilde Somali’de çatışmalarla birleşen kuraklıkların kadınları Kenya’daki kamplara sürüklediği, Madagaskar’da sömürge geçmişi ve yoksullukla kesişen kuraklığın iç göçü tetiklediği ve Honduras’ın kıyı kenti Cedeño’da deniz seviyesinin yükselmesinin evleri ile geçim kaynaklarını yok ettiği aktarıldı.

Biyoçeşitlilik ve su hakkı tehlikede

Rapor, çevre krizinin yerel toplulukların kültürel ve ekonomik varlıklarını nasıl tehdit ettiğini farklı coğrafyalardan örneklerle genişletiyor.

Avustralya’da (Timor ve Arafura Denizleri) Kuzey Bölgesi’ndeki kıyı topluluklarıyla yapılan görüşmeler, iklim krizinin gıda güvenliği, yerel biyoçeşitlilik ve binlerce yıllık kültürel mirasın korunması üzerinde ciddi bir tehdit oluşturduğunu ortaya koydu. Bangladeş’in kıyı bölgelerinde (Khulna ve Satkhira) ise Dalit kadın temizlik işçilerinin, afet sonrası toparlanma süreçlerinde en ön safta yer almalarına rağmen temiz su ve sanitasyon altyapısına erişimde sistemik ayrımcılıkla karşılaştıkları ve karar alma mekanizmalarından dışlandıkları saptandı.

Bakım yükü katlandı, sağlık hizmetleri felç oldu

Afet anlarında ailelerin hayatta kalmasını sağlayan temel bakım emeğinin doğrudan kadınların omuzlarına yüklendiğine dikkat çekilen raporda, kuraklık ve su kıtlığının kadınların karşılıksız ev içi emeğini katladığı belirtildi. Honduras’ta yalnız annelerin ya da göç eden çocuklarının torunlarına bakan anneannelerin, su baskınlarında saatler içinde evlerini ve ailelerini tahliye etmek zorunda kaldığı vurgulandı. Sağlık alanında ise Pakistan örneği öne çıktı. Aşırı sıcak dalgalarının kadınların hareket serbestisini kısıtladığı ve tarım işçiliği sırasında sağlıklarını tehdit ettiği ifade edilirken, 2022 yılındaki büyük sellerde etkilenen 130 binden fazla hamile kadının yetersiz afet müdahalesi nedeniyle doğum bakımı, hijyenik ürünler ve temel sağlık hizmetlerine erişemediği kayıtlara geçti.

Güvenlik riskleri, “yeşil sömürgecilik” ve LGBTİ+’lara ayrımcılık

Yerinden edilme, güvensiz barınma ve altyapı eksikliğinin kadınlara ve kırılgan gruplara yönelik şiddeti tırmandırdığı belirtilen raporda çeşitli bölgelerden çarpıcı tespitlere yer verildi. Kanada’nın British Columbia bölgesinde yerli topraklarında yürütülen büyük sanayi projeleri, artan askeri polis denetimi ve açılan işçi kamplarının yerli kadınlara ve kız çocuklarına yönelik şiddet riskini belirgin şekilde artırdığı kaydedildi. İskandinavya’da Finlandiya, İsveç ve Norveç’teki yerli Sámi halkının geleneksel ren geyiği yetiştiriciliğinin, hem iklim değişikliği hem de “yeşil dönüşüm” adı altında onayları alınmadan başlatılan madencilik ve rüzgâr enerjisi projeleri nedeniyle tehdit altında olduğu, bu çifte baskının Sámi kadınlarını psikolojik, fiziksel ve cinsel şiddete daha açık hale getirdiği bildirildi. Fiji’de krizin cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği üzerinden ayrımcılığı körüklediği; kasırga gibi doğal afetlerin faturasının LGBTİ+’lara kesilerek bu kişilerin afetlerden sorumlu tutulduğu,toplum ve polis tarafından orantısız biçimde tacize uğradığı belgelendi. Ekvador’da ise Amazonlar’da petrol sahalarındaki gaz yakımına karşı dava kazanan genç kadınlardan oluşan Guerreras por la Amazonía (Amazon Savaşçıları) gibi çevre savunucularının tehdit, sindirme ve misillemelere maruz kaldığı hatırlatıldı.

“Cinsiyete duyarlı eylem planları uygulanmalı”

Af Örgütü, uluslararası topluma ve hükümetlere seslenerek iklim politikalarında acil adımlar atılmasını talep etti. Bu kapsamda ilk olarak iklim nedeniyle yerinden edilen bireylerin toplu/özet sınır dışı edilmesinin (non-refoulement) yasaklanması ile kadınlar, çocuklar ve LGBTİ+’lar için yasal statü, güvenli barınma ve temel hakların güvenceye alınmasını içeren güvenli geçiş ve iade yasağının uygulanması çağrısı yapıldı. İkinci olarak anne-çocuk sağlığı, cinsel ve üreme sağlığı hizmetleri ile şiddet mağdurlarına yönelik destek mekanizmalarının afet planlarına kesintisiz entegre edilerek sağlık ve destek güvencesinin sağlanması istendi. Son olarak ise iklim uyum fonlarının ve finansmanının yerel kadın örgütlerine ve taban hareketlerine doğrudan aktarılması, kadınların, yerli halkların ve LGBTİ+’ların afet yönetimi ve iklim yasalarının hazırlanmasında söz sahibi kılınması hedefleriyle doğrudan katılım ve iklim finansmanının hayata geçirilmesi gerektiği vurgulandı.

Raporun tamamını buradan okuyabilirsiniz.