Doğal eşikleri, su havzalarını ve tarım arazilerini hiçe sayan kontrolsüz yapılaşma, ülkedeki şehirleri her geçen gün daha savunmasız bırakıyor. 6 Şubat depremlerinin getirdiği yıkım ve sokakları göle çeviren seller, coğrafyayla inatlaşan imar kararlarının bedelini acı biçimde gözler önüne seriyor.

Üstelik bu kriz yalnızca doğa olaylarıyla sınırlı kalmıyor. Rant odaklı parsel dönüşümleri altyapıyı kilitlerken, kamusal alanların daralması sokakları kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler için gündelik bir engelli parkuruna çeviriyor.

8 Kasım Dünya Şehircilik Günü tam da böylesi çok boyutlu bir kriz ortamında karşılanıyor. Kamu yararını, kentsel müşterekleri ve bilimi savunan şehir plancılarının cezaevinde tutulduğu bu dönemde, planlama disiplininin yaşamsal rolü daha da belirginleşiyor.

Gerçek bir planlamanın yalnızca bina yenilemekten ibaret olmadığını belirten şehir plancısı İlayda Cantaş ile ekolojik peyzajdan afet direncine, toplanma alanlarından mekansal adalete uzanan kentsel politikaları konuştuk.

“Kentler doğadan bağımsız olamaz”

Dünya Şehircilik Günü’nde konuştuğumuz “planlı kent” kavramında doğayla inatlaşmak yerine coğrafyanın sınırlarını kabul eden bir şehircilik için nereden başlamalıyız?

Bence öncelikle şehircilik anlayışımızın merkezine doğayı bir yapılaşma girdisi veya aşılması gereken bir engel olarak değil, kentin varlığını sürdürebilmesinin temel koşulu olarak yerleştirmeliyiz. Çünkü kentler doğadan bağımsız var olamaz; suya, toprağa, ekosistemlere ve doğal döngülere ihtiyaç duyar.

Türkiye’de uzun yıllardır kentlerin gelişimini çoğunlukla yapılaşma talepleri, yatırım kararları ve ekonomik beklentiler üzerinden tartışıyoruz. Oysa bir yerleşimin nerede büyüyeceği, nerede yoğunlaşacağı veya nerede kesinlikle yapılaşmaya açılmayacağı öncelikle doğal eşiklere göre belirlenmeli. Bunun temelinde de bilimsel verilerle hazırlanan eşik analizleri ve yerleşime uygunluk değerlendirmeleri bulunmalı.

Bir bölgenin planlanmasında yalnızca mülkiyet durumuna ve yapılaşma talebine bakamayız. Topoğrafya, jeolojik yapı, zemin özellikleri, yeraltı su kaynakları, dere yatakları, taşkın alanları, tarım toprakları ve ekolojik koridorlar birlikte değerlendirilmeli. Bu veriler yalnızca plan raporlarında kalan teknik bilgiler olmamalı, doğrudan arazi kullanım kararlarını belirlemeli.

6 Şubat Depremleri’nden İstanbul’da yaşanan sel ve taşkınlara kadar bunun ne kadar hayati olduğunu gördük. Afet riskini azaltmanın yolu yalnızca afet sonrasında müdahale etmek değil, afet gerçekleşmeden önce doğru planlama kararları almaktır. Dere yataklarını yapılaşmaya açmak, tarım alanlarını ve ormanları parçalamak doğal süreçleri ortadan kaldırmıyor; aksine bu süreçlerin toplumsal bir afete dönüşme riskini artırıyor.

Kamucu planlama açısından coğrafyanın sınırlarını kabul etmek, yalnızca doğayı korumak değil, toplumun ortak yaşam alanlarını korumaktır. Örneğin bir su havzasının yapılaşmaya açılması yalnızca o bölgede yaşayanları değil, o havzadan içme suyu sağlayan çok daha geniş bir nüfusu etkiliyor. Dolayısıyla bazı alanların yapılaşma dışında bırakılması ekonomik bir kayıp değil, toplumun ortak çıkarını ve gelecek kuşakların yaşam hakkını koruyan bir planlama kararıdır.

İstanbul’un kuzey ormanları, su havzaları ve dere sistemleri bu açıdan oldukça önemli. Bunları birbirinden bağımsız yeşil alanlar olarak değil, kentin ekolojik devamlılığını sağlayan bütünleşik bir sistem olarak ele almalıyız. Kuzey Marmara Otoyolu, üçüncü köprü ve Kanal İstanbul gibi büyük ölçekli müdahaleleri de yalnızca yatırım ve ulaşım projeleri olarak değil, yarattıkları ekolojik tahribat ve yeni yapılaşma baskısıyla birlikte değerlendirmeliyiz.

Bence işe planlama hiyerarşisini ve önceliklerini yeniden kurarak başlamalıyız. Önce bilimsel verilerle coğrafyanın eşiklerini belirlemeli, ardından bu eşiklere uygun yerleşim kararları üretmeliyiz. Kamu otoritesi de bu kararları piyasa taleplerine göre esneten değil, kamu yararı doğrultusunda koruyan bir konumda olmalı. Şehircilik, yalnızca neyin nereye yapılacağını belirlemek değil, neyin neden yapılmaması gerektiğine de karar verebilmektir. Bazen en doğru planlama kararı, o alana hiç dokunmamaktır.

“Güçlü kamu kurumlarına, bağımsız bilimsel denetime, bütüncül planlamaya ve uzun vadeli kamu yatırımlarına ihtiyaç var”

Bir kenti afete dirençli kılmak yalnızca binaları yenilemekten mi geçer, yoksa makro ölçekte yerleşim kararlarını coğrafyaya göre yeniden üretmek mi gerekir?

Kesinlikle yalnızca binaların yenilenmesinden ibaret değil. Hatta bence afet dirençliliğini yalnızca yapı güvenliği üzerinden tanımlamak, şehircilik mesleğinin sorumluluğunu oldukça daraltmak anlamına geliyor.

Öncelikle bir doğa olayının afete dönüşmesinde tehlikenin kendisi kadar, insanların o tehlikeye ne ölçüde maruz kaldığı ve hangi koşullarda yaşadığı belirleyici. Dolayısıyla afet riskini azaltmak istiyorsak yalnızca mevcut yapı stokunu değil, o yapı stokunun hangi yerleşim kararları sonucunda oluştuğunu da sorgulamalıyız.

6 Şubat 2023 depremleri bunun en acı örneklerinden biriydi. Hatay’da yaşanan yıkımın ardından yalnızca binaların yeniden yapılmasını konuşmak yeterli değil. Antakya’nın tarihsel dokusu, kamusal alanları, altyapısı, ekonomik ilişkileri ve burada yaşayan insanların kentle kurduğu bağ da yeniden ele alınmalı. Çünkü bir kenti yalnızca yapı stokundan ibaret görürsek, fiziksel olarak yeni binalar üretsek bile o kentin toplumsal ve kültürel bütünlüğünü yeniden kuramayız.

Burada yeniden inşa sürecinin nasıl yürütüldüğü de önemli. Meslek örgütleri, STK’lar, akademisyenler deprem sonrası yürütülen planlama süreçlerine dair çok ciddi eleştiriler sunuyor. Bu tartışma bize afet sonrası planlamada yerel halkın, meslek odalarının, üniversitelerin ve yerel yönetimlerin sürece katılımının ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.

Kamucu bir afet politikası, güvenli konut üretimini piyasanın tek başına çözmesini bekleyemez. Barınma temel bir haktır. Bu nedenle özellikle ekonomik açıdan kırılgan grupların güvenli konuta erişimi kamu politikalarıyla güvence altına alınmalı. İnsanlar yaşadıkları yerlerdeki risklerden korunurken aynı zamanda ekonomik nedenlerle kentlerinden uzaklaştırılmamalı.

Bunun yanında makro ölçekte yerleşim kararlarının yeniden değerlendirilmesi gerekiyor. Fay sakınım alanları, taşkın bölgeleri, heyelan riski taşıyan yamaçlar ve ekolojik açıdan hassas alanlar için bilimsel veriler temelinde yapılaşma kararları oluşturulmalı. Gerektiğinde yapılaşma sınırlandırılmalı, mevcut yapılaşmanın güvenli hâle getirilmesi mümkün değilse yerinde ve sosyal adalet ilkelerine uygun bir taşınma politikası geliştirilmelidir.

Ben afet dirençliliğini üç temel başlıkta değerlendiriyorum: Birincisi, riskli alanlarda yeni kırılganlıklar üretmemek. İkincisi, mevcut yapı ve altyapı sistemlerini güvenli hâle getirmek. Üçüncüsü ise afet sonrasında insanların barınma, sağlık, ulaşım, eğitim ve çalışma hayatına erişimini sürdürebilecek kamusal mekanizmaları kurmak. Bunların hiçbiri yalnızca afet anındaki müdahalelerle çözülemez. Güçlü kamu kurumlarına, bağımsız bilimsel denetime, bütüncül planlamaya ve uzun vadeli kamu yatırımlarına ihtiyaç var.

Kısacası, dirençli kent yalnızca yıkılmayan binalardan oluşmaz. İnsanların afet karşısında yaşamını, haklarını ve toplumsal ilişkilerini sürdürebildiği kenttir. Bunun yolu da afet meydana geldikten sonra değil, afet yaşanmadan önce kamu yararını esas alan planlama kararları üretmekten geçiyor.

“Nitelikli parklar, ulaşım, eğitim, sağlık ve bakım hizmetleri ayrıcalık değil, kamusal sorumluluk”

Afete dirençli bir yerleşim kurmak hayati, ancak iş sadece zemin ve binalarla bitmiyor; o kentin gündelik yaşamı da herkese eşit alan açmalı… Bu açıdan bakarsak, bir kenti sadece “yaşanabilir” değil, kırılgan gruplar (kadınlar, çocuklar, yaşlılar, engelliler) için “adil ve kapsayıcı” kılan temel şehircilik ilkesi sizce nedir?

Ben bunun temelinde mekânsal adalet ilkesinin bulunduğunu düşünüyorum. Çünkü bir kenti herkes için yaşanabilir kılmak, herkese aynı mekânı veya aynı hizmeti sunmak anlamına gelmiyor. İnsanların yaşları, fiziksel koşulları, gelir düzeyleri ve gündelik yaşam pratikleri birbirinden farklı. Dolayısıyla şehircilik politikalarının bu farklılıkları gözetmesi gerekiyor.

Örneğin bir parkın var olması, o parkın herkes için erişilebilir olduğu anlamına gelmez. Engelli bir birey o parka ulaşamıyorsa, yaşlı bir insan dinlenebileceği alanlar bulamıyorsa veya bir kadın kendini güvende hissetmiyorsa, orada yalnızca fiziksel bir yeşil alan üretmiş oluruz. Önemli olan kamusal alanların farklı toplumsal gruplar tarafından özgürce ve eşit koşullarda kullanılabilmesidir.

Bununla birlikte meseleyi yalnızca fiziksel erişilebilirlik üzerinden değerlendirmemeliyiz. Özellikle kadınlar açısından kentteki eşitsizliklerin önemli bir bölümü bakım emeğiyle ilişkili. Kreşlerin, gündüz bakımevlerinin, yaşlı bakım merkezlerinin ve sağlık hizmetlerinin mahalle ölçeğinde erişilebilir olması, kadınların çalışma ve sosyal yaşama katılımını doğrudan etkiliyor. Bu nedenle kamusal bakım hizmetlerini bir sosyal belediyecilik faaliyeti olmanın ötesinde, toplumsal cinsiyet eşitliğini destekleyen temel bir kent politikası olarak ele almalıyız.

Benzer şekilde çocuklar için güvenli okul yolları ve oyun alanları, yaşlılar için dinlenme noktaları, engelli bireyler için kesintisiz erişilebilir ulaşım sistemleri planlamanın temel unsurları olmalı. Kenti, varsayılan bir ortalama kullanıcıya göre değil, farklı ihtiyaçları ve yaşam koşullarını dikkate alarak planlamalıyız.

Bir diğer önemli konu ise planlama süreçlerine katılım. Bir mahallede yaşayan kadınların, çocukların, yaşlıların veya engelli bireylerin ihtiyaçlarını onlar adına karar vererek belirleyemeyiz. Bu grupların planlama süreçlerine doğrudan katılabileceği ve taleplerinin karar mekanizmalarına yansıyabileceği mekanizmalar oluşturmalıyız. Çünkü mekânsal adalet yalnızca hizmetlere erişmekle değil, yaşadığımız kentin nasıl şekilleneceği konusunda söz sahibi olabilmekle de ilgilidir.

Kamucu şehircilik açısından insanların temel kentsel hizmetlere erişimi gelir düzeylerine veya özel sektörden hizmet satın alabilme güçlerine bağlı olmamalı. Nitelikli parklar, ulaşım, eğitim, sağlık ve bakım hizmetleri birer ayrıcalık değil, kamusal sorumluluk olarak görülmeli.

Kapsayıcı kent, herkesin aynı mekânda bulunabildiği değil, o mekânı eşit koşullarda kullanabildiği kenttir. Şehircilik de yalnızca yapıların ve yolların düzenlenmesi değil, kentteki kaynakların ve yaşam olanaklarının toplum içerisinde nasıl dağıtılacağına ilişkin bir kamu politikasıdır. Bence mekansal adaletin en önemli karşılığı da budur.

“Mekansal analiz yapılmadan, donatı hesabı gözetilmeden verilen her yoğunluk artışı, kenti kendi içinde yaşanmaz bir kördüğüme sürüklüyor”

Söz ettiğiniz bu eşit ve adil gündelik yaşam, sahada en çok kentsel dönüşüm projelerinde sekteye uğruyor. Kat ve yoğunluk artışı verilen bölgelerde park, kreş, sosyal alan ve ulaşım hatları neden aynı oranda artırılmıyor; bu durum kenti nasıl kilitliyor?

Bence bu sorunun yanıtını yalnızca teknik planlama eksikliklerinde aramamak gerekiyor. Biraz daha yapısal baktığımızda, Türkiye’deki kentsel dönüşüm anlayışının önemli bir bölümünün kamu yararından ziyade gayrimenkul geliştirme ve finansman modeli üzerinden şekillendiğini görüyoruz.

Kentsel dönüşüm uygulamalarında yapı stokunu yenilemek, mülkiyet ilişkilerini yeniden düzenlemek ve yeni bir gayrimenkul değeri oluşturmak öncelikli hâle gelebiliyor. Bu süreçte kat ve emsal artışlarıyla daha fazla yapılaşma hakkı tanınırken, ortaya çıkan nüfus artışının gerektirdiği kamusal yatırımlar aynı hızla gerçekleştirilmiyor. Çünkü konut üretimi ve yapılaşma üzerinden ekonomik değer yaratmak, okul, park, sağlık tesisi, kreş ve toplu taşıma gibi doğrudan kamusal fayda sağlayan yatırımlardan çoğu zaman daha öncelikli hâle getiriliyor. Burada aslında bir maliyet ve kazanç dağılımı meselesi var. Yapılaşma artışından doğan ekonomik değeri mülk sahipleri ve bilhassa müteahhitler elde ederken, bunun yarattığı altyapı ve hizmet yükünü bütün kentliler, özellikle de o mahallede yaşayanlar üstleniyor.

Bir kentsel dönüşüm uzmanının sahada her gün yüzleştiği en büyük çıkmaz tam olarak budur. Dönüşüm maalesef çoğunlukla “eski binayı yıkıp yerine daha yüksek ve yoğun bir bina yapma” mantığıyla, yani parsel bazında yürüyor. Bir mahallenin nüfusunu üç katına çıkarıyorsunuz ama o plana yeni bir park, okul, sağlık tesisi veya genişletilmiş bir yol eklemiyorsunuz. Neden? Çünkü mevcut dokuda bunu yapacak boş alan yok, kamulaştırma da maliyetli bulunuyor. Sonuçta kentin “taşıma kapasitesi” aşılıyor. Nüfus artıyor ama altyapı aynı kaldığı için trafik kilitleniyor, kanalizasyon taşıyor, otopark savaşları başlıyor. Mekânsal analiz yapılmadan, donatı hesabı gözetilmeden verilen her yoğunluk artışı, kenti kendi içinde yaşanmaz bir kördüğüme sürüklüyor.

“Bütüncül bir bakım politikası şart”

Bu yoğunlaşma baskısı altında yeşil alanlar zaten parmakla sayılacak kadar azalmışken, var olanlar da yanlış uygulamalarla hırpalanıyor. Kent peyzajında yerel iklim ve toprağa uymayan türlerin seçilmesi ile belediyelerin sert budama alışkanlığı birleştiğinde, kent bütçesi ve ekosistemi nasıl bir fatura ödüyor?

Öncelikle ağaç ve bitki seçimini peyzajın yalnızca estetik bir unsuru olarak görmeyi bırakmamız gerekiyor. Kentte diktiğimiz her fidan, uzun vadeli bir ekolojik ve kamusal altyapı yatırımıdır. Bir ağacı iklimine,toprağına, su ihtiyacına bakmadan seçtiğinizde ilk başta güzel bir görüntü elde edebilirsiniz; ancak o bitkiyi yaşatmak için sürekli sulama, ilaçlama ve aşırı budama gerekir. Bu da yerel yönetim bütçesinden her yıl milyonlarca liranın israf edilmesi demektir. Üstelik yerel ekosisteme uymayan tek tip bitkilendirmeler biyolojik çeşitliliği ve yaban hayatını da baskılıyor.

Tam da bu noktada yanlış seçimler, belediyelerin sert ve rutin budama alışkanlığıyla birleşince kriz katlanıyor. Budama özünde yanlış bir uygulama değil; doğru teknikle yapıldığında ağacı korur. Sorun, bunun ağacın biyolojisini yok sayan aşırı bir müdahaleye dönüşmesi. Tepe tacı budanan bir ağacın fotosentez kapasitesi düşer, açılan geniş yaralar çürümeye davetiye çıkarır ve zayıf çıkan yeni sürgünler ileride dal kırılması riskini artırır. İşin kentsel boyutunda ise ağacı aşırı budadığınızda gölgesini, serinliğini ve kentin iklimlendirme gücünü yok edersiniz.

Kısacası ağacı önce nerede yaşatabileceğimizi düşünmeli, sonra doğru türü seçmeliyiz. Belediyelerin her ağaca standart işlem uygulamak yerine envantere dayalı, türün yaşına ve sağlık durumuna göre hareket eden bütüncül bir bakım politikası geliştirmesi şart.