Endonezya’nın Kalimantan bölgesinde aylardır devam eden orman yangınları, dünyanın en önemli tropikal orman ekosistemlerinden birini tehdit ediyor. Ağustos ve eylül aylarında yangınlardan etkilenen bölgelerden kurtarılan sekiz orangutan, 8 Ekim’de Batı Kalimantan’daki Batu Nyambu Koruma Ormanı’na yerleştirildi. Üç anne ve yavruları ile iki genç erkekten oluşan grup, yangınlar nedeniyle besin kaynaklarına ve orman koridorlarına erişimini kaybetmişti. Kurtarılan hayvanlarda yetersiz beslenme ve susuzluk belirtileri görüldü.

Yangınların etkisi kurtarılan hayvanlarla sınırlı değil. Batı Kalimantan’da ağustos ayından bu yana 46 orangutanın yangınlardan etkilendiği gerekçesiyle kurtarıldığı bildirildi. Orta Kalimantan’da ise Novita adlı genç bir orangutan, ellerinde ve ayak tabanlarında yanıklarla bulundu. Yaklaşık 20 yaşındaki Sampurna adlı erkek orangutan ise yangından etkilenen bir palmiye yağı plantasyonunda kurtarıldıktan kısa süre sonra yaşamını yitirdi.

Mongabay’ın 5 Ekim tarihli haberine göre, Endonezya’daki yangınlar, Borneo orangutanlarının kalan en büyük 20 popülasyonundan 13’ünün yaşam alanlarını tehdit ediyor. IUCN SSC Primat Uzman Grubu, acil önlem alınmaması halinde binlerce orangutanın daha ölebileceği, yaralanabileceği veya yaşam alanlarını terk etmek zorunda kalabileceği uyarısında bulunuyor. Yangınların daha önce restore edilmiş ormanları da yeniden etkilemesi, koruma çalışmalarını sekteye uğratıyor. Uzmanlar, birbirinden kopuk orman parçalarında yaşayan orangutan gruplarının tekrar eden yangınlar sonucunda tamamen yok olabileceğine dikkat çekiyor. Bu nedenle yangınlarla mücadele çalışmalarının, turbalık alanların yeniden sulanmasını, ormansızlaşmanın önlenmesini ve yerel toplulukların katılımıyla yürütülen uzun vadeli koruma programlarını da kapsaması gerekiyor.

Yangınların sebebi nedir?

Bu yıl Endonezya’da etkili olan güçlü El Niño koşulları ve uzayan kurak dönem, yangınların yayılmasını kolaylaştırıyor. Tarım ve palmiye yağı plantasyonları için yoğun şekilde arazi açılması ve bunun için ateş kullanılması, ormanların parçalanması ve kuruyan turbalık alanlar yangın riskini artırıyor. Ormanların parçalanması, orangutanların besin kaynaklarına ulaşmasını ve güvenli alanlar arasında hareket etmesini de zorlaştırıyor. 

Çevre örgütlerinin tahminlerine göre, 2026’nın ilk sekiz ayında Endonezya genelinde yangınlardan etkilenen alan 637 bin ile yaklaşık 900 bin hektar arasında. Kuruluşlar arasındaki tahmin farkına karşın, tahribatın boyutu dikkat çekiyor. Bu rakamlar yalnızca Kalimantan’ı değil, Sumatra gibi diğer bölgeleri de kapsıyor.

Duman sınırları aşıyor

Yangınların yol açtığı yoğun duman, Endonezya’da halk sağlığını da etkiliyor. Sağlık Bakanlığı verilerine göre, 12 Ekim itibarıyla yedi eyalette yangınlarla ilişkilendirilen solunum yolu hastalığı vakalarının sayısı 277.075’e ulaştı. Duman Malezya ve Singapur’da hava kalitesini düşürdü; bazı bölgelerde okullar kapatıldı. Endonezya Devlet Başkanı Prabowo Subianto, 13 Ekim’de yangınlarla mücadele için daha fazla kaynak seferber edilmesini istedi. 

Hükümet yargı önünde

Batı Kalimantan’daki yerli topluluklar ve sivil toplum temsilcileri, yangınları önleme ve söndürme konusunda ihmalkâr davrandıkları iddiasıyla hükümet yetkililerine karşı dava açtı. Davacılar, her yıl tekrarlanan yangınlara karşı önceden önlem alınması gerektiğini savunuyor. Süreç, orman yangınlarının yönetimi ve halk sağlığının korunması konusunda hükümetin sorumluluğunu yeniden gündeme taşıdı. 

Orangutanların başka bir ormana taşınması acil durumda yaşamlarını kurtarabilir. Ancak güvenli orman alanları daralmaya devam ederken kurtarma operasyonları tek başına yeterli değil. Kalıcı çözüm; yangınların önlenmesini, turbalık alanların korunmasını, arazi temizleme faaliyetlerinin denetlenmesini ve orangutanların yaşam alanları arasındaki bağlantıların sürdürülmesini gerektiriyor.