İran’da kadınların temel haklarına yönelik hukuki ve fiili kısıtlamalar sürüyor. Human Rights Watch’ın 2026 raporuna göre kadınlar evlilik, boşanma, miras ve çocuk velayeti gibi alanlarda erkeklerle eşit haklara sahip değil; zorunlu başörtüsü politikası da yürürlükte kalmaya devam ediyor. Yetkililer başörtüsü kurallarına uymayan kadınları yargılayabiliyor, araçlara el koyabiliyor, işletmeleri kapatabiliyor ve dijital gözetim yöntemlerinden yararlanabiliyor. Bununla birlikte, özellikle büyük kentlerde çok sayıda kadın zorunlu başörtüsü uygulamasına açık biçimde karşı çıkmayı sürdürüyor; Associated Press’in Eylül 2026’daki haberine göre devletin uygulamayı ne ölçüde sertleştireceği konusunda İran yönetimi içinde de görüş ayrılıkları bulunuyor.

Tam da böyle bir ortamda Mohsen Namjoo’nun dönüşü yalnızca eski bir mahkeme kararının nasıl uygulanacağı meselesi olarak görülebilir mi, birlikte düşünelim…

İranlı şarkıcı ve besteci Mohsen Namjoo, 2000’li yıllarda İran geleneksel müziğini rock ve blues ile birleştiren farklı tarzıyla tanındı. Namjoo, 2007 yılında İran’dan ayrıldı ve yaklaşık 20 yıl boyunca yurt dışında müzik çalışmalarını sürdürdü.

Namjoo, hakkında mahkeme kararı verilmeden önce İran’dan ayrılmıştı. 2009 yılında Tahran’daki bir mahkeme, Kur’an ayetlerinin bazı bölümlerini kullanması nedeniyle onu “kutsal değerlere hakaret” suçlamasıyla gıyabında beş yıl hapis cezasına çarptırdı. Buna rağmen Namjoo, yaklaşık 19 yıl sonra, Ağustos 2026’da İran’a döndü. Bu kararın dönüşünden önce iptal edilip edilmediği, ertelenip ertelenmediği veya affedilip edilmediği konusunda resmi ve açık bir açıklama yapılmadı.

2020 yılında “Mahi” takma adını kullanan bir kadın, Namjoo’yu 2013 yılında Kaliforniya’da cinsel saldırı ve tecavüz girişimiyle suçladı ve olayı polise bildirdiğini söyledi. Daha sonra başka kadınlar da Namjoo’nun cinsel veya aşağılayıcı davranışlarda bulunduğunu öne sürdü. Namjoo bu suçlamaları reddetti ve avukatı hakkında aktif bir ceza davası bulunmadığını açıkladı. Namjoo, 2021 yılında yayımladığı bir videoda davranışlarından zarar gören kadınlardan özür diledi. Ancak avukatı, bu özrün tecavüz veya cinsel saldırı suçlamalarını kabul ettiği anlamına gelmediğini söyledi.

Namjoo, İran’a dönüşünü açıkladığı videoda yurt dışında yaşamaktan yorulduğunu ve ailesiyle arkadaşlarının yanında olmak istediğini söyledi. Aynı dönemde ABD ve Kanada’da planlanan konserlerini de iptal etti. Ancak dönüşüyle ilgili başka bir tartışma daha ortaya çıktı. Eşi Azadeh Akhlaghi, Namjoo’nun İran’a gideceğinden haberi olmadığını söyledi. Akhlaghi’ye göre Namjoo, evden “birkaç sayfa bastırmak” için çıktığını söylemiş ve yaklaşık altı gün ortadan kaybolmuştu. Eşi, onun İran’a gittiğini ancak Tahran havaalanındaki görüntülerini gördüğünde öğrendiğini söyledi.

Namjoo’nun dönüşünden önce İranlı kültür yetkilileri, yurt dışında yaşayan bazı kültür ve sanat insanlarının ülkeye dönmesini kolaylaştırmak için çalışmalar yapıldığını açıklamıştı. Namjoo’nun dönüşünün hükümetle koordineli olduğu yönünde de bazı iddialar ortaya atıldı. Ancak onun hükümet tarafından resmi olarak davet edildiğini veya özel bir anlaşma yapıldığını gösteren açık ve bağımsız bir kanıt yayımlanmadı. Dönüşünün nasıl gerçekleştiği konusunda da farklı açıklamalar bulunuyor.

Geçmişte kadınlar tarafından cinsel saldırı ve aşağılayıcı davranışlarla suçlanan, buna karşılık bu suçlamaların en ağır kısmını reddeden Namjoo’nun, kendisi hakkında verilmiş beş yıllık hapis cezasının hukuki akıbeti açıklanmadan İran’a dönebilmesi başka bir soruyu da gündeme getiriyor: Kadınların haklarının sistematik biçimde sınırlandığı ve kadınlara yönelik şiddet konusunda devletin yükümlülüklerinin uluslararası insan hakları örgütlerince eleştirildiği bir ülkede, Namjoo’nun dönüşü yalnızca kişisel bir “eve dönüş” olarak mı okunmalı; yoksa bu dönüş, erkeklere farklı düzeylerde hareket alanı açabilen ataerkil bir düzenle uzlaşma ya da işbirliği olarak da tartışılabilir mi?

آیا می‌توان بازگشت محسن نامجو به ایران را به‌عنوان نوعی سازش با مردسالاری (پدرسالاری) تفسیر کرد؟

در ایران، محدودیت‌های قانونی و عملی علیه حقوق اساسی زنان همچنان ادامه دارد. بر اساس گزارش سال ۲۰۲۶ دیده‌بان حقوق بشر (Human Rights Watch)، زنان در زمینه‌هایی مانند ازدواج، طلاق، ارث و حضانت فرزندان از حقوق برابر با مردان برخوردار نیستند و سیاست حجاب اجباری نیز همچنان برقرار است.

مقامات می‌توانند زنانی را که از قوانین حجاب اجباری پیروی نمی‌کنند، تحت پیگرد قضایی قرار دهند، خودروهایشان را توقیف کنند، کسب‌وکارهایشان را ببندند و از روش‌های نظارت دیجیتال استفاده کنند.

با این حال، به‌ویژه در شهرهای بزرگ، شمار زیادی از زنان همچنان به‌طور آشکار با حجاب اجباری مخالفت می‌کنند. بر اساس گزارشی از خبرگزاری آسوشیتدپرس در سپتامبر ۲۰۲۶، حتی در میان مسئولان حکومت ایران نیز درباره اینکه دولت تا چه اندازه باید اجرای این قانون را تشدید کند، اختلاف‌نظر وجود دارد.

دقیقاً در چنین فضایی، آیا بازگشت محسن نامجو را می‌توان صرفاً مسئله‌ای درباره نحوه اجرای یک حکم قضایی قدیمی دانست؟ بیایید با هم به این موضوع فکر کنیم…

خواننده و آهنگساز ایرانی، محسن نامجو، در دهه ۲۰۰۰ با سبک متفاوت خود که موسیقی سنتی ایرانی را با راک و بلوز ترکیب می‌کرد، شناخته شد. نامجو در سال ۲۰۰۷ ایران را ترک کرد و حدود ۲۰ سال فعالیت‌های موسیقی خود را در خارج از کشور ادامه داد.

نامجو پیش از صدور حکم دادگاه، ایران را ترک کرده بود. در سال ۲۰۰۹، دادگاهی در تهران او را به دلیل استفاده از بخش‌هایی از آیات قرآن، به اتهام «توهین به مقدسات» به‌صورت غیابی به پنج سال حبس محکوم کرد.

با این وجود، نامجو حدود ۱۹ سال بعد، در اوت ۲۰۲۶، به ایران بازگشت. درباره اینکه آیا این حکم پیش از بازگشت او لغو، تعلیق یا مشمول عفو شده است، توضیح رسمی و روشنی منتشر نشده است.

در سال ۲۰۲۰، زنی با نام مستعار «ماهی» نامجو را به آزار جنسی و تلاش برای تجاوز در سال ۲۰۱۳ در کالیفرنیا متهم کرد و گفت که این موضوع را به پلیس گزارش داده است. پس از آن، زنان دیگری نیز نامجو را به رفتارهای جنسی یا تحقیرآمیز متهم کردند.

نامجو این اتهامات را رد کرد و وکیلش اعلام کرد که هیچ پرونده کیفری فعالی علیه او وجود ندارد. نامجو در سال ۲۰۲۱ در ویدئویی که منتشر کرد، از زنانی که از رفتارهای او آسیب دیده بودند عذرخواهی کرد. با این حال، وکیل او گفت که این عذرخواهی به معنای پذیرش اتهامات تجاوز یا آزار جنسی نیست.

نامجو در ویدئویی که در آن بازگشت خود به ایران را اعلام کرد، گفت که از زندگی در خارج از کشور خسته شده و می‌خواهد در کنار خانواده و دوستانش باشد. او در همان دوره، کنسرت‌های برنامه‌ریزی‌شده خود در آمریکا و کانادا را نیز لغو کرد.

اما بازگشت او بحث دیگری را نیز به دنبال داشت. همسرش، آزاده اخلاقی، گفت که از سفر نامجو به ایران خبر نداشته است. به گفته اخلاقی، نامجو از خانه خارج شده و گفته بود که می‌خواهد «چند صفحه را پرینت بگیرد» و پس از آن حدود شش روز ناپدید شده بود. همسرش گفت تنها زمانی متوجه شد که او به ایران رفته که تصاویر حضورش در فرودگاه تهران را دید.

پیش از بازگشت نامجو، مقامات فرهنگی ایران اعلام کرده بودند که برای تسهیل بازگشت برخی از فعالان فرهنگی و هنری ایرانیِ ساکن خارج از کشور اقداماتی در حال انجام است. همچنین ادعاهایی مطرح شد مبنی بر اینکه بازگشت نامجو با هماهنگی دولت انجام شده است.

با این حال، هیچ مدرک روشن و مستقلی منتشر نشده که نشان دهد نامجو به‌طور رسمی از سوی دولت دعوت شده یا با او توافق ویژه‌ای صورت گرفته است. درباره چگونگی بازگشت او نیز روایت‌ها و توضیحات متفاوتی وجود دارد.

نامجو که در گذشته از سوی زنانی به آزار جنسی و رفتارهای تحقیرآمیز متهم شده بود و در مقابل، شدیدترین بخش این اتهامات را رد کرده است، در حالی توانست به ایران بازگردد که سرنوشت حقوقی حکم پنج سال حبس صادرشده علیه او همچنان روشن نشده است. این موضوع پرسش دیگری را نیز مطرح می‌کند: در کشوری که حقوق زنان به‌طور سیستماتیک محدود می‌شود و سازمان‌های بین‌المللی حقوق بشر، عملکرد دولت در قبال خشونت علیه زنان را مورد انتقاد قرار داده‌اند، آیا بازگشت نامجو را باید صرفاً یک «بازگشت شخصی به خانه» دانست؟ یا می‌توان این بازگشت را به‌عنوان موضوعی برای بحث درباره نوعی سازش یا همکاری با یک نظام پدرسالارانه نیز مطرح کرد؛ نظامی که می‌تواند در سطوح مختلف، فضای عمل متفاوتی برای مردان فراهم کند؟