Suriye’de Esad rejiminin çöküşünün üzerinden bir yıl geçti. Değişimin niteliği, sınırları ve bedelini kimin ödediğine dair temel sorular yanıtını bulamamış. Bu haber dosyasında, Suriyeli kadınların perspektifinden siyasi ve toplumsal dönüşümü okuyoruz. Yönetimin, geçmişi radikal olan bir yapının eline geçmesinden bu yana geçen bir yıl boyunca kadınlar, kamusal alandan bedene, dilden siyasal temsile uzanan yeni baskı biçimleriyle karşı karşıya kaldı.

Bu bağlamda, Suriyeli gazeteci belgeselci Alaa Amer ile, yeni iktidarın kadınlara yönelik söylem ve pratiklerini konuştuk. Alaa hem mesleki hem de feminist bakış açısıyla bu süreci değerlendirdi. 2011’de Esad rejimine karşı devrimin içinde aktif yer alan Alaa, bugünkü hayal kırıklığına, korkuya ve özgürlükte ısrar etmeye dair kişisel ve politik bir tanıklık sunuyor.  

Geçmişten bugüne: Tehdit ve karalama arasında bir yolculuk

Esad rejiminin düşüşü, Alaa için saf bir zafer anı olmadı. Alaa, Esad rejimine karşı muhalif bir aile içinde büyüdü. Hafız Esad zamanında ailesinden siyasi görüşünden dolayı bir sürü kişi tutuklandı. Akrabalarının mülklerine el konuldu. Aile diktatör rejiminin çökeceği günü yıllarca iple çekiyordu. Ama diktatör rejimin radikal bir rejimle değişmesi Alaa için büyük bir hayal kırıklığıydı. Alaa: “Esad rejiminin yıkılacağı günü bekleyen bir evde büyüdüm. Ama bu rejimin, geçmişi terörle anılan Heyet Tahrir el-Şam’la değiştirilmesi, bizim mücadelemize ve özgürlük hayalimize büyük bir hakaretti.”

14 yıl boyunca Esad rejimine karşı açık muhalefetini sürdüren Alaa, bu süreçte rejim yanlısı şebbiha gruplarından defalarca ölüm tehdidi aldı. Ancak ona göre asıl çarpıcı olan, rejimin düşüşünden sonra karşılaştığı baskının daha yıkıcı hale gelmesiydi. Kamusal alan, onun gözünde suç şiddetiyle cinsiyetçi karalama dilinin iç içe geçtiği, muhalif kadınları susturmaya yönelik daha vahşi bir mekâna dönüştü.

“Bir yıl içinde maruz kaldığım karalama kampanyaları ve psikolojik-mesleki suikast girişimleri, Esad’a karşı muhalefet ettiğim on dört yıl boyunca yaşadıklarımdan çok daha ağırdı” diyor.

Alaa, bu durumu yeni iktidar çevrelerinin yetiştiği bastırılmış ortamla ve bu ortamın ürettiği hasta bir cinsel tahayyülün baskıcı bir zihniyetle birleşmesiyle açıklıyor. Alaa gazeteci kimliğiyle Enformasyon Bakanlığı’na başvurarak ölüm tehditlerine ilişkin resmi şikâyette bulundu. Ama şikayeti tamamen görmezden gelindi. Alaa’a göre bu, kadın gazetecileri korumaya yönelik gerçek bir iradenin bulunmadığının açık göstergesiydi.

Susturma aracı olarak mezhepsel aidiyet

Alaa’a yönelik karalama kampanyaları, sahil bölgesinde yaşanan katliamların ardından başladı. Katliam kurbanlarıyla dayanışma çağrıları yapan ve sorumluluğu doğrudan yönetime yükleyen paylaşımlarının ardından, önce “yumuşak” uyarılar aldı. Bu uyarılar, varsayılan mezhepsel aidiyet üzerinden iktidarla saf tutması gerektiğini ima ediyordu.

“Benim çıkış noktam her zaman insan hakları ve insani değerler oldu, mezhep değil. Ama Sünni olduğum için iktidarın yanında olmam gerektiğini varsaydılar” diyor.

Süveyda Katliamı’ndan sonra sesini daha da yükselten Alaa, bu olayın aşılması mümkün olmayan bir kırılma noktası olduğunu vurguluyor: “Süveyda’dan öncekiyle sonraki aynı değil.” diyor

Alaa, Süveyda ile Şam arasındaki tarihsel bağları yakından yaşamış. Şam’lı dedesi zamanında Dürzi lider Sultan Paşa El- Atraş’ın saflarında Fransızlara karşı savaşmıştı. Esmahan, Ferid el-Atraş, Naci Cebr gibi ulusal ve kültürel figürler Şamlıların toplumsal hafızasının bölünmez bir parçasıydı. Alaa bundan yola çıkarak, iki şehrin arasındaki bağı anlatan bir yazı yazdı. Yayımlanmasından dakikalar sonra karalama kampanyası başladı. Çünkü bu yazısı,  Süveydalılara karşı korkunç bir nefret söylemi kampanyasının yürütüldüğü bir süreçte yayımlandı. 

Alaa’ın dedesi, Muhammed Amer’in Fransızlara karşı Sultan Paşa El- Atraş liderliğindeki yürütülen Suriye Büyük Devrimi’nin üyelik kartı  

Alaa’a göre, ülkede yaşanan katliamlar hiçbir gerekçeyle meşrulaştırılamaz. Sahil bölgesinde eski rejim unsurlarının varlığı kanıtlansa dahi, sırf mezhebinden dolayı sivillerin öldürülmesi, ya da “genel seferberlik” söylemiyle mezhepsel nefreti kışkırtmak kabul edilemez. Süveyda’da yaşananları ise tamamen reddediyor ve mağduru suçlayan dili sert biçimde eleştiriyor:
“Süveyda halkını bağırdıkları için suçluyoruz ama neden bağırmak zorunda kaldıklarını hiç sormuyoruz. Dış güçlerden destek alıyorlar diye suçluyoruz, ama nasıl o noktaya kadar itildiklerini kimse görmüyor.” 

Kadınlar her mağdur hem sanık

Alaa, iktidarın kadın politikalarına yaklaşımını değerlendiren, ılımlı görünme çabasında yürüttüğü söylemleri sonuçlarla ölçülmeli diyor.
“23 bakanlıktan yalnızca biri kadın, Meclis’te kadın oranı yüzde 5’in bile altında. Sonra gelip bize adaletten ve kadın haklarından bahsediyorlar, bu nasıl olur?” diye soruyor.

Kadın hareketine yönelik baskıların arttığını vurgulayan Alaa, “feminist” kavramının kriminalize edilerek yerine hak içeriğinden arındırılmış “kadınsal” ifadesinin ikame edilmeye çalışıldığını belirtiyor. Cumhurbaşkanı Ahmed Şara’nın söylemindeki dönüşümü ise şöyle özetliyor:
“İlk konuşmasında ‘Bu halkın hizmetkârıyım’ dedi, Suriyeli kadınlara ve erkeklere seslendi. Sonrasında ise kadınları seslendirmeye tamamen bıraktı. En son ise, Emevi Camii’nden askerî kıyafetle çıkıp ‘Bana itaat edin’ diyen söylemine geldik.”

Alaa’a göre iktidar, biri dış dünyaya, diğeri Suriyelilere yönelik iki ayrı ve çelişkili dil kullanıyor. İktidar içinde “ılımlılar-radikaller” ayrımı olduğu iddialarını reddediyor ve göreve getirilen ılımlı figürlerin yetkisizleştirildiğini, vitrin figürleri olarak kullanıldıklarını ve kararın tek elde toplandığını söylüyor.

Kadınların kıyafetlerine müdahaleyi ve günlük yaşama yönelik denetimi kamusal alanı terörize etmenin bir yolu olarak görüyor: “Sokakta kot pantolonun küfürle suçlandığı bir afiş gördüğümüzde, ‘kimseyi zorlamıyoruz’ deseler bile bu açık bir dayatmadır.”

Kadın kaçırma vakalarına da değinen Alaa, bu dosyanın toplumu sindirme ve parçalama aracı olarak kullanıldığını savunuyor. İçişleri Bakanlığı’nın Alevi kadınların kaçırılmasına dair raporunu “aşağılayıcı” buluyor; çünkü rapor, “sevgiliyle kaçma” ya da “asılsız beyan” anlatılarıyla mağdurları sanık konumuna itiyor ve utancı tamamen kadının üzerine yüklüyor. Bu yaklaşımdan dolayı oluşan toplumsal baskı neticesinde hem mağdur kadınlar hem aileleri kendilerini savunmasız hissediyor ve bu duygu genel bir duruma dönüşüyor. 

Ertelenen dönüş 

Alaa, rejimin düşüşünden sonra Şam’ı iki kez ziyaret etti. İlk ziyaretinde karşılaştığı çöp yığınları ve yoksulluk onu sarstı. Aylar önce ilk ziyaretinde, yeğeninin, kız arkadaşıyla arabada dolaştığı için HTŞ’ye bağlı bir kontrol noktasında darp edildiğini gördü. Bu olay onu sarstı ve yaşadığı İstanbul’a hemen geri dönmesine neden oldu.

İkinci ziyarette kısmi bir iyileşme gözlemlese de güvensizlik duygusu devam etti. Hatta Hristiyan mahallelerinde ve bazı kiliselerin kapılarında bile “helal kıyafet” çağrısı yapan afişlerin asılı kalması ve kimsenin bunları yırtmaya cesaret edememesi, bu hissi pekiştirdi.

Alaa, Suriye’ye temelli dönmeyi düşünmüyor. Kendini yöneten iktidarla özdeşleştirmediğini, bu nedenle bugün Türkiye’ye daha fazla ait hissettiğini söylüyor. Ancak ülkesini ziyaret etme hakkından vazgeçmeyeceğini de vurguluyor:
“Bu hak Esad döneminde elimden alındı. Bugün de vazgeçmeyeceğim. Bu ülke bizim, kimsenin mülkü değil.”

Hayal kırıklığı anlamı yok etmiyor

Alaa, zaman zaman 2011’de katıldığı devrimin anlamını sorgulayacak kadar derin bir hayal kırıklığı yaşadığını kabul ediyor. Ancak Saydnaya Hapishanesi gibi korkunç hapishanelerden  çıkan siyasi tutukluları hatırladığında, bunun tek başına bile devrimi haklı kıldığını söylüyor. Nitekim 2012’de hâlâ Şam’dayken, bu tutukluların hikâyelerini takma adla belgeleyen ilk isimlerden biri olmuştu.

Esad döneminde Alaa, rejimin insan hakları ihlallerini takma bir isimle ‘Lema Şemmas’ olarak belgelemeye devam etti. Bu örneklerden, Sednaya hapishanesinde tutuklanan Rağid El- Tatari hikayesini 2012’de belgelemesiydi. Rağid El- Tatari Esad’ın hapishanelerinde 43 yıla kadar uzanan en uzun süreyi geçirdiği için Suriyeli mahkumların dekanı olarak bilinir.

Acı ile sevinç arasında gidip gelen bu yolda, demokrasinin Suriyelilerin de hakkı olduğunu ve yolun hâlâ uzun olduğunu vurguluyor.

Alaa ayrıca, Suriye Feminist Lobisi’nin kurucu üyesi ve medya sorumlusu. Tüm zorluklara rağmen Suriyeli feminist mücadelenin anlamına inanıyor ve hayalini şöyle özetliyor:
“Bizim hak ettiğimiz Suriye, özgürlüğün her biçimiyle özgür bir Suriye. 2011’da Esad güçlerinin canlı kurşunların altında özgürlük diye haykıranların hayal ettiği Suriye. Siyasi, toplumsal ve kültürel özgürlük, herkesi eşit gören bir özgürlük uğruna yola çıktık. Onu elde edene kadar da durmayacağız” diyerek son noktayı koyuyor. 

آلاء عامر 

بعد عام على سقوط نظام بشار الأسد، لا تزال الأسئلة الكبرى حول شكل التغيير وحدوده، ومَن يدفع كلفته الفعلية، مفتوحة بلا إجابات حاسمة. في هذا الملف الإخباري، نقرأ التحولات السياسية والاجتماعية من زاوية غالباً ما جرى تهميشها: زاوية النساء السوريات. خلال عام على انتقال السلطة إلى إدارة ذات ماضٍ متطرف واجهت النساء أنماطاً جديدة من القمع، تمتد من الفضاء العام إلى الجسد واللغة والتمثيل السياسي. ضمن هذا السياق، تأتي هذه المقابلة مع الصحفية وصانعة الأفلام السورية المستقلة آلاء عامر، التي عايشت التجربة الثورية منذ بداياتها عام، وراقبت من موقعها المهني والنسوي التحولات التي طرأت على خطاب وممارسات السلطة الجديدة تجاه النساء، لتقدّم شهادة شخصية وسياسية عن الخذلان، والخوف، والتمسّك المستمر بحق الحرية.

فرح مشوب بالمرارة، ورحلة بين التهديد والتشهير

لم تكن لحظة سقوط نظام بشار الأسد لحظة انتصار صافِِ بالنسبة لآلاء. فرغم مشاركتها في الحراك الثوري منذ عام 2011، ونشأتها في عائلة معارضة عرفت الاعتقال ومصادرة الأملاك منذ عهد حافظ الأسد، شعرت بأن استبدال النظام بسلطة تقودها هيئة تحرير الشام، شكّل صدمة وإهانة لنضالات السوريين. تقول عامر أن الفرح كان مشوبا بمرارة عميقة: “نشأت في بيت ينتظر بفارغ الصبر يوم سقوط نظام الأسد، ولكن أن يستبدل هذا النظام بهيئة تحرير الشام ذات الماضي الإرهابي، فهذه إهانة كبيرة لنضالنا وحلمنا بالحرية”.

على مدى أربعة عشر عاما، واصلت آلاء معارضتها العلنية للنظام السابق رغم تلقيها تهديدات متواصلة بالقتل من شبيحته. المفارقة، كما تصفها، أن القمع الذي واجهته بعد سقوط النظام كان أشد وبالاََ. فقد تحوّل الفضاء العام برأيها إلى مساحة أكثر عنفا وابتذالا، اختلط فيها العنف الإجرامي بخطاب تشهيري ذات طابع جنسي موجه لإسكات النساء المعارضات. تقول آلاء: “تعرضت خلال عام واحد فقط لحملات تشهير ومحاولات اغتيال نفسي ومهني لم أتعرض لها طوال أربعة عشر عاما من معارضتي لبشار الأسد”. 

تربط عامر هذا التحول ببيئة الكبت التي نشأ فيها بعض من أنصار السلطة الجديدة، وما أنتجته من خيال جنسي مريض اندمج مع خيال قمعي. ورغم لجوئها إلى وزارة الإعلام وتقديمها شكوى رسمية كصحفية سورية تتلقى تهديدات بالقتل، إلا أن شكواها قوبلت بالتجاهل التام. ما اعتبرته دليلا على غياب أي إرادة حقيقية لحماية الصحفيات أو مساءلة حملات التحريض والتهديد. 

الانتماء الطائفي كأداة إسكات

بدأت الحملات ضدها عقب مجازر الساحل، حيث واصلت آلاء مشاركة منشورات داعمة لضحايا المجازر ومستنكرة للفاعلين ومحمّلة المسؤولية للسلطات. تقول أنه في البداية وصلتها تحذيرات ناعمة بضرورة الاصطفاف مع السلطة انطلاقا من انتماءات طائفية مفترضة. تقول آلاء: “منطلقي دائما حقوقي وإنساني وليس طائفي، لكنهم افترضوا أن عليّ أن أكون موالية لأنني أنتمي إلى الطائفة السنية” 

بعد مجازر السويداء، رفعت آلاء صوتها أكثر، معتبرة ما جرى هناك نقطة تحول لا يمكن تجاوزها. “ما قبل السويداء ليس كما بعده” تقول آلاء، وتضيف أن حملة التشهير ضدها تصاعدت عقب مقال كتبته عن العلاقة التاريخية بين السويداء ودمشق، استحضرت فيه شخصيات وطنية وفنية من أبناء السويداء من أسمهان وفريد الأطرش وناجي جبر إلى سلطان باشا الأطرش وغيرهم ممن كانوا جزءا من الوعي الجمعي لأهل دمشق التي تنتمي لها آلاء. شخصيات كان لها أثر مباشر على آلاء أيضا، فجدّها بدوره قاتل تحت راية سلطان باشا الأطرش خلال الثورة السورية الكبرى ضد الفرنسيين. ورغم التفاعل الإيجابي الواسع مع مقالها هذا، بدأت الحملة ضدها بعد دقائق من نشره. 

تقيّم آلاء المجازر التي شهدتها البلاد من منظور إنساني بحت، وترفض تبريرها تحت أي ذريعة إنسانية أو أمنية. فحتى مع إثبات وجود فلول للنظام السابق في الساحل، لا يمكن –برأيها- تبرير قتل المدنيين الأبرياء أو التحريض الطائفي ضدهم عبر “النفير العام”. أما ما جرى في السويداء فتصفه بأنه مرفوض جملة وتفصيلا، منتقدة خطاب تحميل الضحية المسؤولية، والتغاضي عن الأسباب التي دفعت السكان للاحتماء بالخارج، تقول: “نحن نلوم أهل السويداء لأنهم صرخوا، لكننا لم نسأل يوما لماذا صرخوا؟ ولم نحاسب من دفعهم إلى الاحتماء بالخارج”

الشارع أداة ترهيب والنساء ضحايا متهمات

فيما يخص مقاربة السلطة لقضايا النساء، ترى آلاء أن الخطاب المعتدل الذي تحاول السلطة تبنيه لا يقاس بالكلام بل بالنتائج. “لدينا وزيرة واحدة من مجموع 23 وزارة، وأقل من 5 بالمائة من النساء في مجلس الشعب، فكيف يمكن الحديث عن مقاربة عادلة لقضايا النساء؟” تتساءل. 

كما تشير آلاء إلى التضييق المتزايد على العمل النسوي، وصولا إلى تجريم مصطلح “نسوية” نفسه، ومحاولة استبداله ب”نسائي” لتفريغه من مضمونه الحقوقي. وتستعيد خطاب الرئيس أحمد الشرع وتحوّله من خطاب شامل إلى خطاب إقصائي: “في خطابه الأول قال: أنا خادم لهذا الشعب، وخاطب السوريين والسوريات، ثم اختفت السوريات تماما، وانتهينا بخطاب من الجامع الأموي بلباس عسكري يقول فيه: أطيعوني”. بالنسبة لها، بات واضحا أن السلطة تعتمد خطابين متناقضين: واحدا موجها للخارج، وآخر مختلفا للسوريين.

تنفي آلاء وجود صراع داخل السلطة بين معتدلين ومتشددين، وتقول أن كل من تم استقدامهم إلى السلطة من شخصيات معتدلة تم استلاب رأيهم وصلاحياتهم. معتبرة أن ما يجري هو “تطعيم شكلي” وأن في السلطة كتلة صماء تحتكر القرار بيد هيئة تحرير الشام.

تلفت النظر إلى أحد أشكال هذا الاحتكار على مستوى الشارع، من تقييد لباس النساء والتدخل في حياتهن ، معتبرة أن هذه الممارسات هي أدوات ترهيب وفرض وصاية على الفضاء العام. وتقول: “عندما أرى ملصقا في الشارع يتهم بنطال الجينز بالكفر، فهذا شكل من أشكال الإجبار حتى لو قالوا أنهم لا يجبرون أحدا”. 

وتتوقف آلاء عند ملف خطف النساء، معتبرة أنه يستخدم كأداة قهر وتفتيت مجتمعي. وتصف تقرير وزارة الداخلية بشأن خطف النساء العلويات بأنه “مهين”، إذ حوّل الضحايا إلى متهمات عبر رواية “الهروب مع الحبيب” أو”البيان الكاذب”، ما يحمّل المرأة وحدها العار ويصمت محيطها خوفا من الوصم. 

العودة المؤجلة

زارت آلاء دمشق مرتين بعد سقوط النظام. في الزيارة الأولى صدمها مشهد القمامة والبؤس، وتعرض ابن شقيقها للضرب على حاجز تابع لهيئة تحرير الشام بسبب تنقله مع صديقته في السيارة. قالت أن هذه الحادثة أثرت فيها كثيرا ودفعتها للعودة فورا إلى اسطنبول حيث تقيم. أما في الزيارة الثانية، فرغم تحسن نسبي في الأوضاع، بقي الشعور بعدم الأمان طاغيا، وبقيت الملصقات الداعية إلى اللباس الشرعي في أحياء مسيحية وحتى على أبواب بعض الكنائس دون أن يجرؤ الأهالي على تمزيقها. 

لا تفكر آلاء بالعودة للاستقرار في سوريا، فالسلطة الحاكمة لا تشبهها، لذلك فهي تشعر اليوم بالانتماء أكثر إلى تركيا حيث تعمل وتحمل جنسيتها. لكنها تصرّ في الوقت نفسه على حقها في زيارة بلدها وترى في ذلك فعلا سياسيا يؤكد أن سوريا ليست ملكا لأحد، وأن الوجود في شوارعها وبيوتها وذكرياتها حق لا منّة. تقول: “انتزع مني هذا الحق في عهد الأسد، ولن أتخلى عنه اليوم، هذا البلد لنا وليس ملكا لأحد”. 

خذلان لا يلغي المعنى

تعترف آلاء بشعور عميق بالخذلان، يصل أحيانا حدّ التساؤل المؤلم حول جدوى الثورة التي بدأت قبل سنوات، لكنها تعود لتستحضر وجوه المعتقلين السياسيين الذين تحرروا من سجن صيدنايا، وكانت آلاء بالمناسبة من اوائل من وثقت قصص هؤلاء المعتقلين باسم مستعار عام 2012 حين كانت لا تزال في دمشق. وتعود لتؤكد أن خروج هؤلاء المعتقلين إلى النور وحده كان سببا كافيا للثورة. وبين المرارة والفرح، ترى أن الطريق ما زال طويلا، وأن الديمقراطية هي استحقاق للشعب السوري شأنه شأن باقي الشعوب.

آلاء عامر هي عضوة مؤسسة والمسؤولة الإعلامية في اللوبي النسوي السوري، وتؤمن بالنضال النسوي السوري رغم كل التحديات. وتحلم بأن سوريا التي نستحقها هي سوريا الحرة بكلّ أشكال الحرية، الحرية التي حلم بها الثوار الأوائل ضد نظام الأسد القمعي، مثل رزان زيتونة وغياث مطر وغيرهم، ممن ثاروا ضد القمع ونادوا بالحرية تحت الرصاص الحي.

Bir yanıt yazın

ÖNE ÇIKANLAR