Suriye’de kadınların hayatına dokunan gelişmeler giderek hızlanıyor. Bu gelişmeler farklı alanlarda ortaya çıksa da her birini birbirinden bağımsız olaylar olarak ele almak mümkün değil. Çünkü çoğu bizi aynı noktaya götürüyor: Kadınların toplumdaki yerinin yeniden tanımlanması ve onlara yeni iktidarın ölçülerine göre sınırlar çizilmesi.

Bu ay özellikle iki gelişme öne çıktı.

İlki, Eğitim Bakanlığı’nın ders kitaplarında yaptığı değişikliklerdi. Bazı sayfalardan kadınların ve kız çocuklarının görüntüleri tamamen çıkarıldı. Bazı kadın figürlerine ise sonradan başörtüsü ya da abaya eklendi. Müdahaleler yalnızca günümüz kadınlarıyla sınırlı kalmadı. Yüzyıllar önce yaşamış tarihsel kadın figürlerinin görüntüleri de bakanlığın kendi ölçülerine göre yeniden düzenlendi.

İkinci gelişme ise aynı ölçüde tartışılmasa da en az ilki kadar önemli.

Arap Araştırmacı Gazeteciler Ağı ARIJ ile Women Who Won the War’ın ortaklaşa hazırladığı araştırma, Suriyeli muhalifleri, kadın gazetecileri ve aktivistleri hedef alan koordineli dijital kampanyaları inceledi. Sekiz binden fazla hesabın izini süren araştırma, bu kampanyalardan bazılarının Enformasyon Bakanlığı yetkilileriyle bağlantılarına da ulaştı.

İlk bakışta birbirinden tamamen farklı iki konuyla karşı karşıyayız.

Oysa gerçekte aynı meselenin iki yüzünü oluşturuyorlar.

Ders kitaplarında, gelecek kuşakların kadın ve toplum hakkında göreceği görüntü yeniden şekillendiriliyor. Dijital alanda ise bu görüntünün dışına çıkan kadınların sesi bastırılıyor. Üstelik korkutma ve baskı mekanizmaları da yeniden kuruluyor; yöntemler cinsiyet temelli ihlallerle başlıyor ve kimi zaman kişisel güvenliğin tehdit edilmesine kadar uzanıyor.

Temsil yeniden çizilirken

Suriye’de ders kitaplarına ilişkin tartışma, eski ve yeni baskılar arasında yapılan karşılaştırmaların sosyal medyada yayılmasıyla yeniden alevlendi.

Bu karşılaştırmalar, özellikle kadınların fotoğraf ve çizimlerde nasıl temsil edildiğine ilişkin kapsamlı değişiklikleri ortaya koydu.

Eski baskılarda başörtüsüz görünen kadın ve kız çocuklarının bazılarına yeni baskılarda başörtüsü eklendi. Bazı kadın figürlerine abaya giydirildi. Bazı kadınların ve kız çocuklarının görüntüleri ise tamamen silindi.

Heykellerin üzeri kapatıldı. Tablolar ve sanat eserleri çıkarıldı ya da başka görsellerle değiştirildi.

Değişiklikler, bir ders kitabından Mona Lisa’nın bile çıkarılmasına kadar vardı.

Kartaca’nın kuruluşuyla ilişkilendirilen Fenikeli Prenses Elissa’nın görüntüsü de dijital olarak değiştirildi. İslam’dan yüzyıllar önce yaşamış tarihsel bir figür olmasına rağmen Elissa’nın görüntüsü, günümüzün muhafazakâr İslami giyim anlayışına yaklaştırıldı.

Bakanlık, yaptığı değişikliklerle toplumsal ve kültürel çeşitliliği korumayı amaçladığını ileri sürüyor. Oysa ortaya çıkan tablo, toplumun farklı görüntülerinden yalnızca birini “esas” ve “genel” görüntü haline getirme çabasını açık biçimde gösteriyor.

Meseleyi bir kadın figürünün başına çizilen kumaş parçasına indirgemek mümkün değil.

Burada kadınların görsel temsili, belirli bir ahlaki ya da dini modele uyacak biçimde yeniden şekillendirilmeye çalışılıyor. Üstelik bu müdahale, yedi ya da on yaşındaki çocukların zihnine de doğrudan sesleniyor. Bu çocuklar, karşılarına tekrar tekrar çıkarılan görüntüyü zamanla “kabul edilebilir kadın”ın doğal hali olarak öğreniyor.

Bu “kabul edilebilir kadın” görüntüsü, yüzyıllar önce yaşamış tarihsel kadınların peşini bile bırakmıyor. Geçmişte yaşamış bir kadını bugünün ahlaki ölçülerine göre yeniden giydirdiğinizde, yalnızca onun görüntüsünü değiştirmiş olmuyorsunuz. Geçmişi de iktidarın görmek istediği bugüne benzeyecek şekilde yeniden kuruyorsunuz.

Üstelik değişiklikler yalnızca kadınlarla sınırlı değil.

Vatandaşlık, siyasi katılım, yerel yönetimler ve medya gibi alanlara ilişkin içerikler de değiştirildi. Tarihsel kişilikler, semboller ve bazı tarihsel bilgiler de bu müdahalelerden etkilendi.

Eski ile yeni müfredat karşılaştırmasını gazeteci Muhammed Es-Sellum yaptı ve kendi Facebook hesabında paylaştı:

Soruyu soran kadın meselenin kendisine dönüştüğünde

Diğer tarafta, ARIJ ile Women Who Won the War’ın ortak araştırması bizi ders kitaplarından sosyal medyaya taşıyor.

Araştırma, 2025 ve 2026 yıllarında muhalif sesleri, kadın aktivistleri ve gazetecileri hedef alan kampanyalara katılan sekiz binden fazla hesabı inceledi.

Kapalı gruplardaki yazışmalar analiz edildi. Düşük aktiviteli hesap ağlarının belirli içerikleri nasıl büyüttüğü ve görünürlüğünü artırdığı takip edildi.

Araştırma, bazı vakalarda açık koordinasyon izlerine ulaştı. Bunlardan biri, yöneticileri arasında Enformasyon Bakanlığı yetkililerinin de bulunduğu bir WhatsApp grubuydu.

Hesapların sayısı ve kullanılan teknikler kuşkusuz çok şey anlatıyor. Ancak asıl önemli olan, hedefte bir kadın olduğunda saldırının nasıl farklı bir boyut kazandığı.

Araştırma, bu saldırıların sosyal medyanın sınırlarını aştığını gösteriyor. Kadının itibarı, özel hayatı ve toplumdaki konumu hedefe dönüştürülüyor ve bunların tamamı cinsiyetçi kampanyaların birer aracına çevriliyor.

Ekranı aşan dijital kampanyalar

Araştırmanın ele aldığı vakalardan biri gazeteci Alaa Amer’in yaşadıkları.

Alaa’ya yönelik saldırının odağında doğrudan siyasi görüşleri ya da gazetecilik faaliyetleri yoktu. Hedef, kişisel itibarıydı.

Araştırmaya göre, Alaa’ya aitmiş gibi gösterilen sahte yazışmalar dolaşıma sokuldu. Bu mesajlarda Alaa, “Zeynep” adlı genç bir kadını “Genel Güvenlik mensuplarını baştan çıkarmaya” teşvik ediyormuş gibi gösterildi.

Böylece muhafazakâr bir toplumda bir kadın için en hassas alanlardan biri doğrudan hedef alındı, kişisel itibarı…

Alaa, Suriye Medya ve İfade Özgürlüğü Merkezi ile koordinasyon içinde resmî şikâyette bulundu.

Araştırmaya anlattığına göre daha sonra, Enformasyon Bakanlığı içindeki kişilerden kendisine yönelik kışkırtmanın bakanlıkla bağlantılı resmî WhatsApp gruplarında yürütüldüğünü öğrendi.

Alaa ayrıca farklı zamanlarda çevrimiçi tacize ve cinsel içerikli sözlü saldırılara maruz kaldığını da anlattı. Tehditler yalnızca kendisiyle sınırlı kalmadı; yaşamı ve kişisel güvenliği hedef alınırken, Suriye’de yaşayan ailesi ve yakınları da tehdit edildi.

Araştırmanın ele aldığı bir başka vaka ise kadın hakları aktivisti Hiba İzzeddin el-Hacci’ye ait.

İdlibli Hiba, kadınların güçlendirilmesi ve toplumsal cinsiyet adaleti alanında çalışıyor. Yaklaşık bir buçuk yıl önce Suriye’nin sahil bölgesinde yaşanan katliamlar sırasında, kaçırılmış olabileceğinden şüphelenilen Alevi bir kız çocuğu hakkında paylaşım yaptı ve yetkililerden çocuğun akıbetini araştırmalarını istedi.

Ancak birkaç saat içinde tartışmanın yönü tamamen değişti.

Artık soru “Kızı kim kaçırdı?” ya da “Nerede?” değildi.

Tartışmanın merkezine Hiba’nın kendisi yerleşmişti: Kimdi? Neden böyle bir iddia ortaya atıyordu? Amacı neydi?

Araştırmaya göre Hiba’nın sözleri yalnızca çarpıtılmadı; söylemediği ifadeler de doğrudan ona mal edildi. Yıllardır eski rejime karşı muhalif tutumuyla bilinmesine rağmen, bu kez eski rejimle bağlantılı olmakla suçlandı.

Paylaşımları bağlamından koparıldı ve geniş çaplı bir hedef gösterme kampanyasının malzemesine dönüştürüldü. Birkaç saat içinde tartışma, Hiba’nın gündeme getirdiği kaçırılma vakasından uzaklaşıp onun kimliğine, çalışmalarına ve güvenilirliğine yöneldi.

Çok geçmeden dijital saldırının sonuçları gerçek hayata taşındı. Hakkında hukuki süreç başlatıldı ve çalıştığı kurum kapatıldı.

Belki de kampanyanın en çarpıcı sonucu, asıl meselenin bu kadar hızlı biçimde görünmez hale gelmesiydi.

Bir kadın, kaçırılmış olabilecek başka bir kadının akıbetini sormuştu. Ancak çok kısa süre içinde tartışmanın konusu kaçırılan kız değil, soruyu soran kadın oldu.

Bugün hâlâ o kızın nerede olduğunu, başına ne geldiğini, hatta hayatta olup olmadığını bilmiyoruz.

Hukuki dayanak olmadan yürütülen işlemler

Araştırmanın ele aldığı bir diğer vaka, Suriye Demokratik İttifakı üyesi aktivist Nur Süleyman. Nur, Facebook’ta yazdığı ve daha sonra sildiği bir paylaşımın ardından geniş çaplı bir dijital kampanyanın hedefi oldu.

Ancak süreç bununla sınırlı kalmadı.

Evi iki kez basıldı, babası gözaltına alındı. Ardından kendisinden, baskınlardan birini kaydettiği videoyu silmek üzere Siyasi Güvenlik Şubesi’ne gitmesi istendi.

Nur, annesiyle birlikte şubeye gittiğinde kendisi de gözaltına alındı ve hakkında herhangi bir resmî suçlama yöneltilmeden üç gün boyunca tutuldu.

Daha sonra Enformasyon Bakanlığı, ilk gözaltının herhangi bir yakalama kararı ya da adli izin olmadan gerçekleştirildiğini kabul etti. Şam Başsavcısı da Nur’un çağrılma biçiminin hukuka uygun olmadığını açıkladı.

Nur serbest bırakıldı ancak hakkında “mezhepçi kışkırtma” ve “nefret yayma” suçlamalarıyla açılan dava devam etti. Bir süre sonra Suriye’den ayrıldı.

Araştırma ayrıca, Nur’u hedef alan dijital kampanyanın yalnızca onun görüşlerini eleştirmekle kalmadığını gösteriyor. Kampanyada, maruz kaldığı uygulamaları meşrulaştıran ve bunları hak ettiğini ima eden bir dil de kullanıldı.

Üstelik bu içeriklerin yayılmasına katkı sağlayan bazı düşük aktiviteli hesapların, başka hedef gösterme ve kışkırtma kampanyalarında da ortaya çıktığı tespit edildi.

Bu üç vakayı yan yana koyduğumuzda, kadınların hedef alınmasının kendine özgü boyutu daha açık hale geliyor.

Bir erkek muhalif ya da gazeteci “hain”, “ajan” ya da “eski rejim artığı” olmakla suçlanabilir. Kadınlar da aynı siyasi suçlamalarla karşı karşıya kalıyor.

Ancak hedefte bir kadın olduğunda saldırının cephaneliği genişliyor.

Kadının itibarı, özel hayatı, ilişkileri, fotoğrafları, “ahlakı”, hatta ailesinin ve toplumun gözündeki yeri de saldırının bir parçasına dönüşüyor.

Böylece kampanyanın, kadının söylediklerinin yanlış olduğunu kanıtlamasına bile her zaman gerek kalmıyor.

Bazen tartışmayı söylediklerinden uzaklaştırıp doğrudan kadının kendisine çevirmek yeterli oluyor.

‘Konuşma hakkı’ ile ‘konuşmanın bedeli’ arasında

Bütün bu vakalar tek bir merkezden planlanmıyor olabilir. Ancak sorumluluğu iktidardan bağımsız düşünmek mümkün değil.

Çünkü baskı her zaman açık bir yasakla işlemiyor. Sansürün de mutlaka resmî bir karara ihtiyacı yok.

İktidar kimi zaman doğrudan müdahale ediyor. Kimi zaman hedef gösterme kampanyalarına alan açıyor. Kimi zaman da onları durdurmayarak etkilerinin büyümesine izin veriyor.

Sonuçta kadınların konuşma, eleştirme ve kamusal alanda var olma imkânlarını belirleyen ortamın sınırlarını çizen de, bu sınırların genişlemesine ya da daralmasına izin veren de yine yönetimin kendisi.

Bazen konuşmanın bedelini yükseltmek bile yeterli oluyor. Öyle bir noktaya geliniyor ki mesele artık kadının konuşma hakkına sahip olup olmadığı değil, bu hakkı kullanmaya devam edip edemeyeceği haline geliyor.

Bir kadın, yazdığı her sözün bir karalama kampanyasına dönüşebileceğini biliyorsa; fotoğraflarının, özel hayatının ya da itibarının kendisine karşı kullanılabileceğini düşünüyorsa; dijital saldırının bir anda davaya, çağrıya ya da gözaltına dönüşebileceğini görüyorsa, mesele artık yalnızca konuşma hakkına sahip olup olmaması değildir.

Asıl soru şu: Bu hakkı kullanmanın bedelini taşıyabilecek mi?

من المناهج إلى الفضاء الرقمي؛ كيف تضيق المساحة أمام نساء سوريا

تتسارع وتيرة التطورات التي تمس حياة النساء في سوريا، ورغم أنها تظهر في مجالات مختلفة فلا يجب التعامل مع كل منها كحدث منفصل، إذ أن معظمها يقودنا إلى نفس النقطة: إعادة موضعة النساء في المجتمع ورسم الحدود لهنّ على مقاس السلطة الجديدة.

خلال هذا الشهر، برز تطوران لافتان بشكل خاص.

الأول يتعلق بالتعديلات التي أُدخلتها وزارة التربية على الكتب المدرسية، حيث حذفت صور نساء وفتيات بالكامل من بعض الصفحات، بينما أضافت الحجاب أو العباءة إلى شخصيات نسائية في صفحات أخرى. ولم تقتصر التدخلات على نساء الحاضر، بل طالت أيضاً شخصيات نسائية تاريخية عاشت قبل قرون، أعادت الوزارة رسم صورتهنّ وفق معاييرها الخاصة

أما التطور الثاني، فهو لا يقل أهمية عن الأول رغم أنه لم يحظَ بالقدر نفسه من النقاش.

فقد تناول تحقيق مشترك أعدته شبكة أريج للصحافة الاستقصائية و«نساء ربحن الحرب» حملات رقمية منسقة استهدفت معارضين سوريين وصحفيات وناشطات. كشف التحقيق عن صلات بين بعض  هذه الحملات ومسؤولون في وزارة الإعلام نفسها، وذلك من خلال تتبعه أكثر من ثمانية آلاف حساب.

للوهلة الأولى، نحن أمام موضوعين مختلفين، لكنّهما في الحقيقة وجهان لعملة واحدة.

في الكتب المدرسية، يُعاد تشكيل الصورة التي ستراها الأجيال المقبلة عن المرأة والمجتمع. أما في الفضاء الرقمي، فيُقمع صوت النساء اللواتي يخرجن عن هذه الصورة، وتُعاد صياغة منظومة من الترهيب والقمع بأساليب تبدأ بالانتهاكات الجندرية ولا تنتهي عند تهديد السلامة الشخصية.

حين يعاد رسم الصورة

عاد الجدل حول المناهج المدرسية في سوريا إلى الواجهة بعد انتشار مقارنات على مواقع التواصل الاجتماعي بين طبعات قديمة وحديثة من عدد من الكتب.

وأظهرت هذه المقارنات تغييرات واسعة، لا سيما في طريقة حضور النساء في الصور والرسوم.

فنساء وفتيات ظهرن من دون حجاب في الطبعات القديمة، أضيف الحجاب إلى رؤوسهن في الطبعات الجديدة. وأُلبست شخصيات أخرى العباءة، بينما حُذفت صور نساء وفتيات بالكامل.

كما غُطيت تماثيل، وحُذفت لوحات وأعمال فنية أو استُبدلت بصور أخرى.

ووصلت التغييرات إلى حد حذف لوحة «الموناليزا» من أحد الكتب المدرسية.

كما عُدلت رقمياً صورة الأميرة الفينيقية إليسار، المرتبطة بتأسيس قرطاج. وهي شخصية تاريخية عاشت قبل الإسلام بقرون، لكن صورتها أعيدت بما يجعل مظهرها أقرب إلى نموذج اللباس الإسلامي المحافظ.

لم تتورّع الوزارة عن الادّعاء بأنها تسعى للحفاظ على التنوع الاجتماعي والثقافي، رغم أن الوقائع على الأرض تشير بشكل فاضح إلى محاولة تعميم صورة واحدة من صور المجتمع على أنها الصورة الرئيسية والعامة.

لا يمكن تبسيط المسألة بقطعة قماش رسمت فوق رأس امرأة. يبرز هنا سعيا محموما لإعادة تشكيل الواقع البصري للنساء حتى ينسجم مع نموذج أخلاقي أو ديني محدد، ناهيك عن الاستهداف المباشر لوعي أطفال في السابعة أو العاشرة سترسم هذه الصورة في رؤوسهم على أنها صورة المرأة المقبولة.

هذه الصورة المقبولة لاحقت حتى شخصيات نسائية عاشت قبل قرون، لتعيد إلباسها وفق معاييرها الأخلاقية وتعيد بذلك تشكيل الماضي بحيث يشبه الحاضر الذي تريده السلطة

التعديلات لم تقتصر على النساء وحدهن، بل شملت أيضا المواطنة والمشاركة السياسية والإدارة المحلية والإعلام، كما طالت شخصيات ورموزا وحقائق تاريخية.

حين تتحول صاحبة السؤال إلى القضية

في الجهة الأخرى، ينقلنا التحقيق المشترك لشبكة أريج للصحافة الاستقصائية و«نساء ربحن الحرب» من الكتب المدرسية إلى وسائل التواصل الاجتماعي.

درس التحقيق أكثر من ثمانية آلاف حساب شاركت، خلال عامي 2025 و2026، في حملات استهدفت أصواتاً معارضة وناشطات وصحفيات.

كما حلل محادثات داخل مجموعات مغلقة، وتتبع الطريقة التي عملت بها شبكات من الحسابات محدودة النشاط على تضخيم محتوى معين.

ووصل التحقيق في عدد من الحالات إلى مؤشرات واضحة على وجود تنسيق. ومن بين الأمثلة مجموعة واتساب يشارك في إدارتها مسؤولون في وزارة الإعلام.

عدد الحسابات والتقنيات المستخدمة يكشفان الكثير بلا شك، لكن الأهم هو ما يحدث حين تكون المستهدفة امرأة. يظهر التحقيق بعدا إضافيا للهجوم، يتعدى وسائل التواصل ليصل إلى سمعة المرأة وحياتها الخاصة وموقعها الاجتماعي ويستغلها جميعا كأدوات في حملات ذات طابع جندري.

حملات رقمية تتجاوز الشاشات

إحدى الحالات التي أشار إليها التحقيق هي ما تعرضت له الصحفية آلاء عامر، ففي حالة آلاء، لم يكن الهجوم موجهاً مباشرة إلى آرائها السياسية أو عملها الصحفي، بل إلى سمعتها الشخصية.

وبحسب التحقيق، جرى تداول محادثات مفبركة نُسبت إليها. وظهرت في هذه الرسائل المزعومة وكأنها تشجع فتاة شابة تدعى “زينب” على “إغواء عناصر الأمن العام”.

وهكذا استُهدفت واحدة من أكثر المساحات حساسية بالنسبة إلى المرأة في مجتمع محافظ: سمعتها الشخصية.

تقدمت آلاء بشكوى رسمية بالتنسيق مع المركز السوري للإعلام وحرية التعبير.

وبحسب ما روته للتحقيق، علمت لاحقاً من أشخاص داخل وزارة الإعلام أن التحريض ضدها كان يجري في مجموعات واتساب رسمية مرتبطة بالوزارة.

إضافة إلى ذلك، ذكرت آلاء في أكثر من مناسبة أنها تعرضت لتحرش إلكتروني واعتداءات لفظية ذات طابع جنسي، إلى جانب تهديدات طالت حياتها وسلامتها الشخصية، كما امتدت إلى عائلتها وأقربائها في سوريا.

اما الحالة الأخرى التي تناولها التحقيق هي قضية الناشطة الحقوقية هبة عز الدين الحجي.

تعمل هبة –المنحدرة من إدلب- في مجال تمكين النساء والعدالة الجندرية. وخلال فترة المجازر التي شهدتها منطقة الساحل السوري قبل عام ونصف، نشرت هبة عن فتاة علوية يُشتبه بأنها تعرضت للاختطاف، وطالبت السلطات بالتحقق من مصيرها.

لكن خلال ساعات قليلة، تغيّر اتجاه النقاش بالكامل. لم يعد السؤال: من اختطف الفتاة؟ وأين هي؟

بل أصبحت هبة نفسها في مركز النقاش: من هي؟ ولماذا طرحت هذا الادعاء؟ وما هدفها منه؟

وبحسب التحقيق، لم تُحرّف تصريحات هبة فحسب، بل نُسبت إليها عبارات لم تقلها أصلاً. وعلى الرغم من أنها معروفة منذ سنوات بموقفها المعارض للنظام السابق، انتشرت اتهامات تربطها به.

كما أُخرجت منشوراتها من سياقها وتحولت إلى مادة لحملة واسعة لاستهدافها. وخلال ساعات، ابتعد النقاش عن قضية الاختطاف التي أثارتها، واتجه نحو شخصها وعملها ومصداقيتها.

وسرعان ما انتقلت آثار الحملة من العالم الرقمي إلى الواقع، إذ بدأت إجراءات قانونية بحقها وأُغلقت المؤسسة التي تعمل فيها.

أما النتيجة الأكثر لفتاً للانتباه، فهي أن القضية الأصلية اختفت بسرعة.

امرأة سألت عن مصير امرأة أخرى يُحتمل أنها تعرضت للاختطاف، لكن النقاش لم يلبث أن انتقل من الفتاة المختطفة إلى المرأة التي طرحت السؤال.

وحتى اليوم، ما زلنا لا نعرف أين هي تلك الفتاة، وماذا حدث لها، بل حتى إن كانت ما تزال على قيد الحياة.

ملاحقات قضائية دون مستند قانوني

حالة أخرى تناولها التحقيق هي الناشطة نور سليمان، العضوة في “التحالف السوري الديمقراطي”

تعرضت نور لحملة رقمية واسعة بعد منشور كتبته على فيسبوك وحذفته لاحقا. لكن رغم ذلك تعرض منزلها للمداهمة مرتين واعتُقل والدها. ثم طُلب منها مراجعة فرع الأمن السياسي من أجل حذف تسجيل مصور كانت قد وثقت فيه إحدى المداهمات. وعندما ذهبت إلى الفرع برفقة والدتها، جرى توقيفها هي أيضاً، وبقيت محتجزة ثلاثة أيام من دون توجيه تهمة رسمية إليها.

لاحقاً، أقرت وزارة الإعلام بأن التوقيف الأول جرى من دون مذكرة توقيف أو إذن قضائي. كما أعلن المحامي العام في دمشق أن طريقة استدعائها لم تكن قانونية.

أُفرج عن نور، لكن القضية المرفوعة ضدها بتهمتي «التحريض الطائفي» و«بث الكراهية» استمرت. وبعد فترة غادرت سوريا.

ويلفت التحقيق أيضاً إلى أن الحملة الرقمية التي استهدفت نور خلال هذه الفترة لم تكتفِ بانتقاد آرائها، بل استخدمت خطاباً يبرر ما تعرضت له ويوحي بأنها تستحقه.

كما تبين أن بعض الحسابات محدودة النشاط، التي ساهمت في نشر هذا المحتوى، ظهرت أيضاً في حملات استهداف وتحريض أخرى.

عندما نضع الحالات الثلاث إلى جانب بعضها، تصبح خصوصية استهداف النساء أكثر وضوحاً.

حين يكون المعارض أو الصحفي رجلا يتعرض لاتهامات مثل الخيانة أو العمالة أو أنه من فلول النظام السابق، والنساء بدورهن يواجهن نفس الاتهامات، لكن عندما تكون المستهدفة امرأة تتسع ترسانة الهجوم، فتدخل سمعتها وحياتها الخاصة وعلاقاتها وصورها و«أخلاقها»، وحتى صورتها أمام عائلتها ومجتمعها، ضمن أدوات الاستهداف.

وبذلك لا تحتاج الحملة دائماً إلى إثبات أن ما قالته المرأة خطأ.

أحياناً يكفي أن تُبعد النقاش عما قالته وتحوّله إليها شخصياً.

بين “الحق في الكلام” و”ضريبة الكلام”

قد لا تكون كل هذه الوقائع مخططة من مركز واحد، لكن المسؤولية لا يمكن فصلها عن السلطة.

فالضغط لا يحتاج دائماً إلى حظر صريح، والرقابة لا تعمل بالضرورة من خلال قرار رسمي.

قد تتدخل السلطة مباشرة، وقد تترك مساحة لحملات الاستهداف، وقد تسمح أحياناً بتضخم آثارها عبر عدم وقفها.

وفي النهاية، تبقى السلطة هي الجهة التي ترسم حدود البيئة التي تضيق فيها قدرة النساء على الكلام والانتقاد والحضور في المجال العام، وهي أيضاً التي تملك توسيع هذه الحدود أو تضييقها.

وأحياناً يكفي أن ترفع كلفة الكلام إلى حد يصبح معه السؤال ليس ما إذا كان يحق للمرأة أن تتكلم، بل ما إذا كانت قادرة على الاستمرار في استخدام هذا الحق.

وحين تعرف المرأة أن كل كلمة تكتبها قد تتحول إلى حملة تشهير، وأن صورها أو حياتها الخاصة أو سمعتها يمكن أن تستخدم ضدها، وأن الهجوم الرقمي قد يتحول في لحظة إلى دعوى أو استدعاء أو توقيف، فإن المسألة لم تعد تتعلق فقط بامتلاكها حق الكلام.

السؤال الحقيقي يصبح: هل تستطيع تحمّل كلفة استخدام هذا الحق؟

Bir yanıt yazın

ÖNE ÇIKANLAR