Deq araştırmaları daha çok erkekler tarafından yapıldı ancak deq yoğun olarak kadınlarda var ve kadınlar çekindikleri için yüzeysel bilgiler veriyor. Aslında deq motiflerinin çok daha derin hikayeleri var.

Fatma Temel

Fotoğraf: Emrah Kelekçiler

Diyarbakır, Sur’un dar sokaklarından avlulu bir atölyeye giriyorum.

Burası Fatma Temel’in deq atölyesi. O sobaya hızla odun atarken, “Hava çok soğuk ama atölye birazdan ısınır, aklında bir motif var mı” diye soruyor.

Deq, ateşte uzun süre kalmış kazan isinin, kız çocuk doğurmuş lohusa anne sütüyle karıştırılarak elde edilen bir boyanın, iğneyle vücuda işlenmesi sanatı. Sıklıkla Antep, Urfa, Mardin, Maraş, Kilis’te yapılsa da genel olarak tüm Mezopotamya’ya ait, oldukça eski bir kültür.

Daha çok kadınların yaptırdığı deq nadiren erkekler tarafından da taşınıyor. Fatma Temel deq kültürünü arşivlerden, sahalara çıkarıyor; oradan da genç kuşakla buluşturuyor. Aynı zamanda gazeteci olan Temel Ekspress gazetesinde muhabir.

Temel, deq yapma ritüellerinden de bahsediyor: “Deq için kız çocuğu doğurmuş anne sütü kullanılmasının çeşitli sebepleri var. Mesela kız çocuğu olan annenin sütünün daha hızlı yarayı iyileştirileceğine inanılıyor. Diğer yandan Mezapotamya mitolojisindeki savaş tanrıçası Anahit’in koruduğuna inanılması. İs kullanılması ise Ezidi’lerden geliyor. Ezidilerin kutsal ateşinin isinin bereket ve uğur getireceğine inanılıyor. Bazen deq bir ritüel olarak gerçekleşiyor. İs ve anne sütü karışımı, bir hayvanın boynuzuna koyulup on gece ay ışığında bekletilip yapılıyor.”

Fatma Temel’le deq kültürünü ve çalışmalarını konuştuk.

Deq yapmayı nasıl öğrendiniz?

Yaşadığım yerde oldukça yoğun deq taşıyan kadınlar vardı ama bana onların arasından Xaltiya Nure (Nuriye Teyze) deq tekniğini öğretti. Deq için hangi malzemeler gerekir, iğne nasıl kullanılır bunları ilk olarak 2018’de ondan öğrendim. Ardından pratik yaparak kendimi geliştirdim.

Xaltiya Nure deq yapıyor muydu?

Yok, o yapmıyordu. Hatta yeri geldikçe “cahilliktir, yapma, günahtır” diyordu, o da bu eski kültürün artık haram olduğunu düşünüyordu. Ama ben etrafında dönüyordum ve çok ısrarcıydım öğrenmek konusunda. Düğünlerde ve taziyelerde sıklıkla rastlar, yanına gider bana deq sanatını anlatmasını isterdim.

Ailende ya da yaşadığın yerdeki insanlarda var mıydı? Bu merak nasıl ortaya çıktı?

Küçük bir köydü büyüğüm yer ana dört-beş kadın hatırlıyorum yoğunluklu deq taşıyan. Annemde de var küçük noktalar, dudağında ufak bir çizgi. Nenelerimde, ablalarımda küçük motifler var.

Benim merakım İstanbul’da üniversitede okurken kendi kültürümden somut olarak uzaklaşınca köye geri döndüğümde düştüğüm boşlukta deq sanatına sarıldım. Önce kendime kalemle geçici şekilde motifler çizmeye başladım. Sonra da Xaltiya Nure ile tanıştım.

Ne zamandan beri deq yapıyorsunuz?

2018’in başlarında pratik yapmaya başladım kendimde ve çevremde. Daha çok küçük noktalar. Ailem deq kendime de çevreme de yapmaya karşıydı ancak bir zaman sonra annem “yozlaştın” anlamına gelen “Sen qeşmer olmuşsun” dedi ve ben deq yapmaya devam ettim.

Diyarbakır Dicle Üniversitesi Basın ve Yayın Bölümü’nde okumak için Diyarbakır’a taşındığım 2019 senesindeyse kitap ya da eğitim masraflarımı karşılamak için profesyonel olarak deq yapmaya başladım.

Deq eski bir kültür olduğu için daha çok yaşlıların taşıdığı bir sanat. Yüzümde daha doğrusu genç birisinde deq olması insanları şaşırtıyordu ve böylece deq yaşıtlarımın da ilgisini çekmeye başladı.

Sonra atölyenizi açtınız?

Evet, arkadaşımın önerisiyle 2021 Kasım ayında Diyarbakır, Sur’da tarihi bir evde, deq atölyemi açtım ve ücret karşılığı deq yapmaya başladım. Bulduğum atölye yaklaşık yirmi yıldır kullanılmayan bir depoydu ve burayı atölye haline getirebilmek için iki römork çöp çıkardık.

Aynı atölyede değisiniz ancak halen Sur’dasınız…

Deq Sur’un ruhuna yakışıyor. Burada devam etmek istiyorum. 

Deq için atölyenize geldiğimde motif defterinizi görmüştüm, onları kaydediyorsunuz sanırım?

Doğru. Motifleri arşivliyorum. Hatta deq kültürünü araştırdığım saha çalışmaları yapıyorum. Daha çok Urfa, Mardin ve Diyarbakır’da deq görsek de bu araştırmalarda Maraş ve Adıyaman’da daha önce görmediğim motiflere ulaştım.

Araştırmalarınızı bir kuruma bağlı mı yürütüyorsunuz?

Ne yazık ki sadece kendi imkanlarımla saha araştırmaları yürütüyorum ve imkanların çok yetersiz. Diğer yandan deq taşıyan kişiler çoğunlukla yaşlı insanlar, bazen imkansızlıktan ulaşamadığımız bilinmeyen motifler taşıyan bir kişi kaybedebiliyoruz. Benzer şekilde Maraş ve Adıyaman’da deprem nedeniyle kaybettiklerimiz oldu. O motifi kaydedemediğinde bu bir kültürün kaybı anlamına geliyor.

Fotoğraf: Ahmet Yavuklu

Sıklıkla kadınların yaptırdığı bir sanat deq, araştırmanızın toplumsal cinsiyet bağlamı var mı?

Elbette. Bu araştırmaları yapan ilk kişi ben değilim ancak bilinen çalışmalar hep erkek araştırmacılara ait ve dediğiniz gibi deq yoğun olarak kadınlarda var. Bununla birlikte kadınlar deqlerine dair bilgileri erkeklere anlatmak konusunda isteksiz, çekingen. Haliyle çok yüzeysel bilgiler çıkmış bu araştırmalardan. Bunu sahaya indiğimde kadınlarla yaptığım derinlemesine görüşmeler sonucunda iyice anladım.

Kadın olduğunuz için daha rahat anlatıyorlar o zaman?

Yine de kolay olmuyor. Kadın olduğum halde bana dahi zor açılıyorlar. Hemen hepsi deq hakkında konuşmaktan kaçınıyor. Konuşmaya başladığımızda neden deq yaptırdıklarını soruyorum ve ilk cevapları, “cahildik o zaman” ya da “süslenmek için yaptırdık” gibi yanıtlar oluyor ancak derinlemesine görüşmelerde ortaya çeşitli anlatılar çıkıyor. Bir süre sonra görüşme dertleşmeye dönüyor. Saha araştırmasında daha önce görmediğim bir motifi alnında gördüğüm bir kadın da önce deqın anlamını bilmediğini söyledi, güzel göründüğü için yaptırdığını söyledi ancak konuştukça bu motifin Kumika Sêwîya (Yıldız Takımı) olduğunu anlattı. Yedi yıldızdan oluşan bu takımdaki yıldızlardan her biri kardeşlerini simgeliyor. Bu motifin genellikle ay tanrıçasına itafen yapıldığını öğrendim sonra. Böyle oldukça derin bir anlam ve hikayesi çıkıyor altından. Kaç bin yıllık motifler bunlar…

Özetleme derinlemesine görüşme ve tariih araştırmasını bir arada yapmak gerekiyor. Bölgesel olarak sıklıkla karşılaştığımız rebap motifi için değil belki ama nadir rastladığımız motiflerde özellikle ikili bir araştırma yürütmeliyiz. Aslan motifi mesela Mezopotamya’da aslanların yoğun yaşadığı döneme bakmak lazım, altında yatan mitik hikayeyi araştırmak lazım.

Sahada karşılaştığınız kültürel paternler oluyor mu?

Olmaz mı… Urfa’da avucunun içinde ve elinin üzerinde üç nokta motifi olan bir kadınla tanıştım. Görüşmemizde eşinin sadık olması için önce elinin üzerine bu üç nokta motifini yaptırdığını ancak kısa bir süre sonra eşinin üzerine kuma getirdiğini anlattı gülerek. Hiç değilse başka kuma gelmesin diye avucunun içine de aynı motifi yaptırdığında ikinci kumanın da geldiğini söyledi.

Diğer yandan bizim coğrafyamızda kadın olmak mücadele demek. Bugünün toplumsal cinsiyet rolleriyle yorumlanan çok fazla motif var ancak onların gerçek anlamlarını bulmamız gerekiyor. Kadınlar çoğu zaman deqlarını bir mücadelenin izi olarak taşıyor.

Dövme de deq da bir iletişim biçimi. Derinizin üzerindeki bu motiflerle, izlerle hem çevreyle hem kendinizle iletişim halindesiniz. Bir yerde amacı bu iletişim, dolayısıyla kadınlar yaşam felsefelerini, duruşlarını dile getiriyorlar bu motiflerle.

Diğer yandan bugünlerde bu kültürün günah olduğunun düşünülmesi kadınların bedenlerine yaralamalarına sebep oluyor bazen. Ne yazık ki bazı kadınların deqlarını gizliyor bazılarıysa üzerine sigara bastırarak ya da çeşitli kimyasallarla silmeye çalışıyor.

Deq sanatına yönelik başka bir önyargı var mı?

Ne yazık ki var. Çok sık karşılaştığım bir soru mesela, “Sadece Kürtlere mi deq yapıyorsun?” Elbette hayır ancak bu işin politik bir tarafı da var benim için o da kendi kültürümü yaşatmak. Yani bu kültüre saygısı olan ve Kürtlerin mücadelesinin farkında olan kişilere yapıyorum.

Atölye iyice ısınıyor, başak ve ağaç anlamlarına gelen iki deq motifiyle Sur sokaklarına dönüyorum.