1923 yılı, Osmanlı döneminden devralınan imtiyazlı yabancı şirketlerin ağır sömürüsüne karşı işçi hareketlerinin yükseldiği bir yıl oldu. Temmuz ve ağustosta Zonguldak kömür madeni işçileri arka arkaya üç kez, 1 Temmuz’da İstanbul tramvay işçileri, 2 Eylül’de Aydın şimendifer işçileri, 7–20 Eylül arasında ise İstanbul mürettipleri iş bıraktı.Bu dalganın ardından sıra Edirne-İstanbul hattına geldi. Fransız sivil idaresi altındaki Şark Şimendiferleri Şirketi’nde çalışan 1.200 işçi, 18 Kasım 1923’te iş bırakarak büyük bir grev başlattı. (Bazı kaynaklarda grevin tarihi 21 Kasım 1923 olarak yer alıyor. Ancak her iki anlatı da eylemin 10 gün sürdüğü ve taleplerin kabulüyle sonuçlandığı konusunda hemfikir.)

1923 yılında 18 grev yaşandı

Emek tarihi verileri, bu eylemin tekil bir tepki değil, yükselen bir sınıf hareketinin parçası olduğunu ortaya koyuyor.1923–1930 döneminde Türkiye genelinde gerçekleşen toplam 67 grevin 18’i bizzat Cumhuriyet’in ilan edildiği 1923 yılında yaşandı. Başta demiryolları olmak üzere ulaştırma işkolu, toplam grevlerin yüzde 31,3’ünü oluşturarak yüzde 34’lük paya sahip gıda-tekstil sektörünün hemen ardından en yüksek eylemlilik oranına sahip ikinci sektör oldu.

Örgütlenme çok daha önce başladı

Grev sürecinin arka planı, şirketin yönetim yapısındaki değişime ve 1920 yılında atılan ilk örgütlenme adımlarına dayanıyor. Mütareke döneminde Fransız askerlerinin elinde bulunan Şark Şimendiferleri İdaresi, 1920 yılında Fransız sivillerinin yönetimine devredilmişti. Aynı dönemde işletmede ustabaşı olarak çalışan Üzeyir Avni Kuran, 13 çalışma arkadaşıyla bir araya gelerek işçilerin haklarını korumak amacıyla Şark Şimendiferleri Müstahdemin Cemiyeti’ni kurdu. İşçilerin 17 Ekim 1920 tarihinde “Şark Şimendiferleri Memurin ve Amele Cemiyeti” adıyla yaptığı resmî başvuru, içtüzüğünün “sendika mahiyetinde” görülmesi gerekçesiyle Emniyet-i Umumiye tarafından engellense de demiryolu emekçileri fiili örgütlenmelerini sürdürdü.

Günde 11 saati bulan ağır mesailer, düşük ücretler

Şirket içindeki bu dayanışmayı zorunlu kılan en büyük etken işletmedeki eşitsizlikti. Fransız yönetimindeki şirkette “Levanten” olarak adlandırılan yabancı ve gayrimüslim personel, Türk işçilere kıyasla çok daha iyi şartlarda istihdam ediliyordu. Günde 11 saati bulan ağır mesailerle ve düşük ücretlerle çalıştırılan yerli personele ise hiçbir hak iddia etme olanağı tanınmıyordu.

Hat üzerindeki işçiler, 1923’ten önce de önemli bir grev deneyimi yaşamıştı. 5 Eylül – 12 Ekim 1921 tarihleri arasında Edirne şubesinde Rum işçilerin yoğun katılımıyla; enflasyon karşısında hızla eriyen kağıt para yerine altın para üzerinden ücret ve 8 saatlik çalışma talebiyle yaklaşık bin kişilik bir grev gerçekleştirilmişti.

Ücret kesintisi bardağı taşıran son damla oldu

Zaten ağır koşullar altında ezilen işçiler için bardağı taşıran son damla, şirket yönetiminin 1922 yılının son günlerinde aniden tüm işçi ücretlerinde kısmi indirime gitmesi oldu. İndirimli tarifeden yapılan iki maaş ödemesini almayı reddeden işçiler, aç kalmayı göze alarak yönetime grev kararı aldıklarını bildirdi.

Grevde aktif ve yönlendirici bir rol üstlenen ustabaşı Üzeyir Avni Kuran, o tarihi kırılma anını şu sözlerle aktardı:

“Yıl 1920. Şimendifer İdaresi, Fransız askerlerinin elinden Fransız sivillerine geçmiş. Ustabaşı olarak çalıştığım idarede 13 arkadaşımla beraber Şark Şimendiferleri Cemiyeti’ni kurduk. (…) 1922 yılının son günlerinde şirket aniden bütün ücretlerde bir kısmi indirim yaptı. İndirimle birlikte yapılan iki ödemeyi kabul etmedik. Aç kalmayı göze aldık. İdareye grev yapacağımızı bildirdik. Şartlarımızı ileri sürdük. İşyerinde 18 Kasım 1923 günü greve çıkıldı. 10 günlük grev başarıyla sonuçlandırıldı.

Talepler örtüşüyor

İşçilerin Fransız yönetiminin önüne koyduğu talepler, Şubat-Mart 1923’te toplanan İzmir İktisat Kongresi’nde İşçi Grubu tarafından kabul ettirilen esaslarla birebir uyumluydu. Kongrede işçiler; yabancı imtiyazlı şirketlerin devletleştirilmesini, 8 saatlik iş gününü ve hayat pahalılığına uygun asgari ücret tespitini resmen talep etmişlerdi. Şark Şimendifer işçilerinin fiili grevi, bu kararların hayata geçirilmesi yönünde somut bir baskı unsuru oluşturdu.

İşçilerin kabul edilmesini dayattığı üç temel şart şöyle sıralandı:

  1. Günlük çalışma süresinin 11 saatten 8 saate indirilmesi.
  2. Asgari yevmiyenin 150 kuruşa yükseltilmesi.
  3. Milli Mücadele yıllarında işgal ordularına casusluk ve rehberlik eden yabancı ve gayrimüslim personelin işten çıkarılması.

Grev günleri

Grev günlerinde yaşanan gerilim ise Devlet Arşivleri kayıtlarındaki belgelere bütün çıplaklığıyla yansıdı. Eylemden hemen önce Şark Şimendiferleri yönetimi, Türk işçileri aşağılayan ifadeler içeren bir bildiri yayımlayarak ortamı gerdi. Grev sırasında ise şirkette çalışmaya devam etmek isteyen yabancı işçileri korumak amacıyla kolluk kuvvetlerinin müdahalede bulunduğu ve bu olaylar sırasında bazı Türk işçilerinin yaralandığı basına ve Meclis kayıtlarına girdi.

Bu gelişmeler üzerine TBMM’ye sunulan sözlü soru önergesinde, işçilerin grevde haklı olduğu vurgulanarak ilgili bakanlıklardan açıklama istendi. Önergede ayrıca, benzer krizlerin önüne geçmek için işçilerin haklarını güvence altına alacak Sa’y Kanunu’nun (İş Kanunu) Meclis’e ne zaman sevk edileceği soruldu.

Sararmış tarihi bir kağıt üzerine siyah mürekkepli el yazısıyla kaleme alınmış Osmanlıca resmi bir arşiv belgesi görülüyor. Belgenin sağ üst köşesinde "Türkiye Büyük Millet Meclisi Riyaseti" anteti, sol üst kısmında ise ay yıldızlı "T.C. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi" damgası yer alıyor. Ana metnin altında dört farklı milletvekilinin imzası ve en alt bölümde yuvarlak resmi mühür ile katalog numaraları bulunuyor.
(Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi  30-10-0-0 / MUAMELAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ 6 – 32 – 33)

Meclis’e sunulan sözlü soru önergesine göre; Şark Şimendiferleri işçileri 19 Kasım 1923 sabahından itibaren greve gitmiş ve eylem devam ederken şirket yönetimi Türk işçileri aşağılayan bir bildiri yayımlayarak provokasyonda bulunmuştur. Grev sırasında çalışmaya devam etmek isteyen yabancı işçileri korumak amacıyla kolluk kuvvetlerinin müdahalede bulunması ise bazı Türk işçilerinin yaralanmasına yol açmıştır. Grevin gidişatı ve alınan önlemler hakkında ilgili bakanlıklardan acil açıklama istenmiş; ayrıca benzer krizlerin önüne geçmek için İş Kanunu’nun (Sa’y Kanunu) bu yasama döneminde Meclis’e ne zaman sunulacağı sorulmuştur.

10 gün süren grev başarıyla sonuçlandı

Edirne-İstanbul hattı boyunca 1.200 işçinin katılımıyla tam 10 gün süren kararlı direnişin sonunda şirket yönetimi geri adım atmak zorunda kaldı ve işçilerin tüm taleplerini kabul etti. Grevin kesin zaferle sonuçlanmasında iki kritik unsur belirleyici oldu: Şirketin yabancı kapitalistlere ait olması ve eylemin Cumhuriyet’in ilanının hemen ertesine denk gelerek yeni kurulan genç Türk devletinin tepkisini üzerine çekmemesi.

Amele Teali Cemiyeti’nden 1928 grevine

1923 zaferinin ardından demiryolu işçilerinin teşkilatlanması kurumsallaşarak büyüdü. Cemiyet, 1924 yılında hem İstanbul’da hem de Edirne’de Şark Şimendiferleri Müstahdemin Teavün Cemiyeti adıyla yasal faaliyetlerini sürdürdü.

Eylül 1924’te İstanbul’da kurulan ve dönemin en güçlü merkezi işçi konfederasyonu niteliğini taşıyan Amele Teali Cemiyeti’nin kurucuları arasında; Mürettibin Cemiyeti, Tramvay Amelesi Cemiyeti ve Tütün İttihat Cemiyeti’nin yanı sıra Şark Şimendiferleri Müstahdemin Teavün Cemiyeti de yer aldı. Üzeyir Avni Kuran da bu merkezi konfederasyonun kurucu kadrosunda görev üstlendi. Örgütlü güçlerini sonraki yıllarda da koruyan Şark Şimendifer işçileri, Temmuz 1928’de İstanbul tramvay işçileriyle birlikte bir kez daha grev meydanlarına çıktı. Ancak bu 1928 grevinin hemen ardından, merkezi işçi konfederasyonu olan Amele Teali Cemiyeti hükümet tarafından tamamen kapatıldı.

Kaynakça

Erişçi, L. (1997). Türkiye’de İşçi Sınıfının Tarihi (Özet Olarak) (Tıpkıbasım). Kebikeç Yayınları.

Koç, Y. (2018, 13 Ağustos). Vatanı Savunmayan İşçi Önderi. Aydınlık Gazetesi.

Seren, A. [Toprak, Z.]. (1977). Türkiye İşçi Sınıfı ve Tarihte 1 Mayıslar (1906-1925). Yurt ve Dünya, (3), 393–412.

Tekerek, M. (2019). Mondros’tan Lozan’a İşçi Hareketleri. A. Yavuz Akengin & H. A. Tokur (Yay. Haz.), Mondros Mütârekesi’nin 100. Yılı: I. Dünya Savaşı’nın Sonu, Mütârekeler ve Barış Antlaşmaları Uluslararası Sempozyumu Bildiriler Kitabı (Cilt 2, ss. 901–924). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.

Tunçay, M. (2009). 1923 Amele Birliği (2. bs.). Sosyal Tarih Yayınları.

Yıldırım, K. (2017). Osmanlı’da İşçiler (1870-1922): Çalışma Hayatı, Örgütler, Grevler (3. bs.). İletişim Yayınları.

Bir yanıt yazın

ÖNE ÇIKANLAR