Hangi şehirde olduğumuzun pek önemi yok. Sokakta yürürken birkaç dakika arayla aynı iki manzarayla karşılaşıyoruz. Önce bulduğu bir gedikte, kartonların üstünde uyuyan biriyle; sonra, birkaç adım ötede, panjurları yıllardır açılmamış bir binayla.

Boş evin kılığı şehre göre değişiyor. İstanbul’da ışığı hiç yanmayan bir rezidans katı, benim yaşadığım Lizbon’da kapısına kilit vurulmuş yüz yıllık bir apartman. Evsizliğin kılığı ise hiçbir yerde değişmiyor.

Evsiz insan ve insansız ev. İkisi hep aynı yerde.

Birleşmiş Milletler’in yerleşim programı UN-Habitat’ın bu yıl yayımladığı rapor tabloyu tek cümleye sığdırıyor: Dünyada 3,4 milyar kadar insan güvenli, insanca yaşanacak bir eve erişemiyor. Kiracıların yüzde 44’ü, gelirinin yüzde 30’undan fazlasını kiraya ayırıyor. Aynı dünyada vinçler hiç durmuyor. Her şehrin ufkunda yeni bir “proje”, her projenin tanıtımında şık bir maket var.

Ekimde on binlerce insan Madrid’de yürüdü. Yürüyüşün simgelerinden biri, yetmiş yıla yakın oturduğu evden sedyeyle çıkarılan 87 yaşındaki Maricarmen’di. O yürüyüşteki pankartlardan biri her şeyi özetliyordu: “Ev arıyorum, böbrek satıyorum.”

Bazen düşünüyorum, bir çocuğa tüm bunları nasıl anlatabiliriz? “Aslında ev çok, ama evlerin bir kısmı yaşamak için değil.” Peki ne için? Değerlenmesi için, yatırım için, bir zenginin fonunun portföyünde satır olmak, bir turistin üç gecesine yetişmek, birinin parasını enflasyondan korumak için.

Bir şehrin yaşaması için öğretmene, garsona, kuryeye, hemşireye ihtiyacı vardır. Şehri yaşatanlar, sistemi çalıştıranlar artık o şehirlerde yaşayabilecek kadar kazanamıyorlar.

Lizbon’da bir süredir devam eden, bitecek gibi de durmayan barınma protestoları gündemde. 14 Kasım Cumartesi “Casa Para Viver”, yani “Yaşamak İçin Ev” platformu 2023’ten beri yedinci kez yürüdü; bu defa Portekiz genelinde 32 şehirde. En öndeki pankartta “Barınma hakkımızı çalamayacaksınız” yazıyordu. Sloganlardan biri aklıma kazındı: “Ev oturmak içindir, spekülasyon için değil.”

Gece çekilmiş dikey fotoğrafta, bir meydanı dolduran protestocular yüksek bir taş anıtın etrafında toplanmış. Fotoğrafın ortasında, sarı ışıkla aydınlatılan açık renkli sütun karanlık gökyüzüne doğru yükseliyor. Sütunun tepesinde ayakta duran bir insan heykeli, kaidesinin iki yanında ise oturan taş figürler var. Bazı protestocular kaidenin çıkıntılarına oturmuş.

Kaidenin önüne asılan büyük beyaz bez pankartta Portekizce “Genel grev” ve “Dünya çapında intifada” yazıyor. Hemen üstündeki kartonda sarı harflerle “En güzel hediye, insanca yaşanacak bir ev olurdu” deniyor. Kalabalığın üzerinde kırmızı bayraklar yükseliyor. Fotoğrafın alt kısmında yürüyen birkaç kişi hareketten dolayı bulanık çıkmış. Sağda, bir sokak lambası ağacın yapraklarını aydınlatıyor.
Portekiz’in Lizbon kentindeki Rossio Meydanı, Yeşer Sarıyıldız

Portekiz’de asgari ücret 920 euro; kesintiden sonra ele geçen 818 euro 80 sent. Lizbon’da bir oda için -ev değil oda- 550 euro istenen ilanlar dolu, merkezde 700 euroyu aşanlar bile var. Bin euronun altında ev ise şehir efsanesi. Üstelik 2021 sayımına göre şehirde yaklaşık 48 bin konut, yani konutların yüzde 15’i boştu.

Yürüyüşte bir gazeteciye konuşan Maria, Arroios’ta doğup büyümüş; 68 yıldır orada oturuyor. Emekli maaşı 630 euro. Kirası 300 euro birden artıp 650’ye çıkacakmış. Tek bir şey sormuş: “Söyleyin bana, ben nasıl hayatta kalacağım?” Matematik üstadı da olsan, bu çaresizliğe hiçbir denklem yetmiyor.

Türkiye’den bakınca bunların hiçbiri yabancı değil. Ağustos 2026 tarihli Emlakjet–Endeksa raporunda İstanbul’da ortalama kira 45 bin lirayı geçmiş durumda; net asgari ücretse şu anda 28 bin lira. Maaşın tamamı, kiranın ancak yüzde 62’sini karşılıyor. Yani asgari ücretle çalışan biri yemeyip içmeyip otobüse bile binmese ortalama bir evin kirasını ödeyemiyor. Yeni evler yapılıyor, ama kendi evinde oturanların oranı 2025’teki artışa rağmen hâlâ 2020 düzeyinin altında.

Çocukluğumdan beri aklımda kalan bir cümle var: “Ev almak yatırımdır, kiraysa ölü para.” Senelerin kiracısı olarak, kendimi başkasının yatırımının getirisi gibi hissediyorum.

Lizbon’daki eylemlerde tüm dünyanın barınma krizini tek cümlede özetleyen bir pankartı aklımdan çıkaramıyorum: “Çalışmak için yaşamak değil, yaşamak için çalışmak istiyoruz.”

Kira maaş kadar olduğunda çalışmak ne işe yarar? Çalışmak bir hayat kurmak için olmalıyken, çoğunluk için hayatta kalmanın bedeli. Milyonlarca insan bütün ay çalışıyor ki, ertesi gün işe gitmek üzere içinde yaşanacak dört duvarı finanse edebilsin.

Birçok genç sinemaya, konsere, tiyatroya rahatça gidemiyor. Nedenlerinden biri kira. İstemedikleri işlerden istifa edemiyor, bitmiş ilişkiden, anlaşamadığı ev arkadaşından ayrılamıyor; çünkü kira. Boşanıp aynı evde yaşamaya devam etmek zorunda kalan beş ayrı çift tanıyorum; hepsi de başka ülkelerde yaşıyor. Çocuk mu istiyorsun? Çocuk pahalı, ayrıca daha büyük bir ev lazım. Hayatta kalmak için her ay yatırılan şey paranın ötesinde, hayata dair seçenekler aynı zamanda.

Çözüm diye önümüze hep aynı şey konuyor: Daha çok inşaat.

Gündüz çekilmiş dikey fotoğraf, Rossio Meydanı’ndaki anıtın gri damarlı mermer kaidesini yakından gösteriyor. Üst kenarda taş heykelin kıvrımlı giysisinin bir bölümü görünüyor. Kaidenin basamaklarına beyaz ve sarı bantlarla el yapımı karton pankartlar tutturulmuş. Fotoğrafta kimse yok.

Sağ altta, yere dayanmış en büyük pankartta koyu mavi harflerle “Ev sahipliği ne iştir ne de meslek!” yazıyor. Solundaki iki kartonda “Kimse kendi isteğiyle sokakta kalmaz. İnsanları evsiz bırakan sistemdir!” ve “Bencil miyiz? O zaman 55 mülkünden birini bana ödünç ver!” sözleri yer alıyor. İkinci kartonda 55 sayısı iri yazılmış, altında sıra sıra küçük evler çizilmiş.

Daha yukarıda, mavi ve mor bir kelebeğin çevresinde “Özgür olmak için doğduk” yazıyor. Hemen yanında “Birleşmiş halk asla yenilmez”, sağdaki küçük kartonda ise “Halkın sesi duyulmayı hak ediyor!” deniyor. Sağ tarafta, kartona çizilmiş bir Filistin bayrağı da var. Güneş sağdan vuruyor ve büyük pankartın gölgesi kaldırıma düşüyor.
Lizbon’un Rossio Meydanı’nda anıtın kaidesine bırakılan barınma hakkı pankartları, Yeşer Sarıyıldız

Görüyoruz ki, daha çok inşaat, yapılan evlerde kimin yaşayabileceği sorusunu yanıtlamıyor. Boş tutulan eve vergi, kısa süreli kiralamaya sınır, kira artışına tavan… Bunların hiçbiri icat edilmeyi beklemiyor.

Soru net aslında: Evi kasa olarak görenlerin mi yanında durulacak, içinde uyumak isteyenlerin ve şehirleri çekip çeviren emekçilerin mi?

Lizbon’da binlerce insan bu soruyu sokakta soruyor. Burada da, Madrid’de de, Barselona’da da meydanlara çadır kuranlar soruyor. İstanbul’da birçok insan kendi mutfağında, hesap makinesinin başında, her gün bu soruyla yaşıyor.

Dünyada birçok şey eksik; ama ev onlardan biri değil. Eksik olan, evin içinde insan yaşasın diye yapıldığını hatırlayan bir düzen.

Bir yanıt yazın

ÖNE ÇIKANLAR