Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Veteriner İşleri Dairesi Başkanlığı, İstanbul Barosu Hayvan Hakları Merkezi’nin bilgi-belge talebine verdiği yanıtta, Gaziantep Hayvanat Bahçesi’nde yaşayan erkek Asya filinin adının Gabi olduğunu bildirdi. Aynı resmi yazıda, 2023 yılında ölen filin Gabi değil Pili olduğu, ölümün 6 Şubat depremleri sonrası çoklu organ yetmezliğine bağlı gerçekleştiği ifade edildi.

Bu bilgi, Gabi dosyasında ilk kez resmi bir evrakla paylaşılmış oldu. Ancak yazıda yaşayan filin kimliğini doğrulayacak çip okuma kaydı, veteriner kimlik kaydı, CITES belgesi ya da nekropsi raporu sunulmadı. Bu nedenle belediyenin beyanı önemli bir resmi kayıt niteliği taşısa da, filin kimliğinin bağımsız ve belgeli biçimde doğrulanması gerekiyor.

Yönetmelik ne söylüyor, Gaziantep’teki fil hangi koşullarda yaşıyor?

Hayvanat bahçeleri, hayvanların bedenlerinin sergilenebilir nesnelere dönüştürüldüğü esaret kurumlarıdır. Bu etik gerçek değişmiyor. Ancak Türkiye’de bu tesisler yasal olarak faaliyet gösterirken, Doğa Koruma ve Milli Parklar’ın onları en azından yürürlükteki yönetmeliğe göre denetlemesi gerekiyor.

Hayvanat Bahçelerinin ve Doğal Yaşam Parklarının Kuruluşu ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, amacını hayvanların doğal ortamındaki yaşam koşullarının “azami düzeyde” sağlanması olarak tanımlıyor. 

Gaziantep’teki erkek Asya fili ise yaklaşık üç yıldır yalnız yaşıyor. Filler sosyal, uzun ömürlü, yüksek bilişsel kapasiteye sahip ve karmaşık çevresel uyaranlara ihtiyaç duyan hayvanlardır. Yönetmelik, hayvan türlerinin etolojik özellikleri dikkate alınarak tek tek ya da bir arada tutulacağını söylüyor; sosyal bir türün yıllarca yalnız bırakılması bu ilkeyle bağdaşmıyor. Aynı yönetmeliğin yasaklar bölümünde hayvanlara acı ve ıstırap verecek davranışlarda bulunulamayacağı da açıkça yer alıyor. 

Muzır ve Animal Politics olarak yapılan iki saha ziyaretinde filin iç ve dış alanı gözlemlendi, yetkililerle görüşüldü, fotoğraf ve video belgeleri toplandı. Görüntülerde filin sert zemin, sınırlı gölge, yetersiz çevresel zenginleştirme ve kapalı geçişlerle yaşadığı görülüyor. Bir videoda içeri geçiş kapısının kapalı tutulduğu görülürken, bu kapının gün boyu kapalı tutulduğu yönetim tarafından söylendi. Bu durum filin kendi ihtiyacına göre alan seçmesini, gölgeye ya da kapalı alana erişmesini engelliyor.

Yönetmelik, hayvanların biyolojik ihtiyaçlarının karşılanmasını, türlerine özgü beslenmesini, alanlarının tür gereksinimlerine ve davranışlarına uygun şekilde zenginleştirilmesini şart koşuyor. Açık alanlarda türün gereksinimlerine uygun gölgelik ve saklanma alanlarının bulunmasını da zorunlu tutuyor. 

European Elephant Group’tan aldığımız uzman görüşü, Gaziantep’teki filin koşullarına dair ciddi refah sorunlarına işaret ediyor. Fotoğraflar üzerinden yapılan değerlendirmede, yemin tek noktada yere bırakıldığı, rasyonda daha fazla kuru ot ve saman bulunması, meyvenin azaltılması, günlük dal / browse verilmesi ve beslenmenin gün içine yayılan yem arama davranışını destekleyecek düzeneklerle yapılması gerektiği belirtildi. Sert zemin ve fayans duvarların filler için uygun olmadığı, kum, toprak, ağaç kabuğu gibi doğal altlıklar ile kaşınma ve beden bakımı için ağaç / kütük benzeri yüzeylerin gerekli olduğu vurgulandı.

Filde stereotipik davranışlar da gözlemledik. Paylaşımlarımıza gelen çok sayıda ziyaretçi yorumu, filin başını yüzeylere vurma benzeri tekrarlayıcı davranışlar sergilediğini gösteriyor. Bu davranışlar sosyal yoksunluk, kronik stres, kontrol kaybı, yetersiz çevresel zenginleştirme ve uygun olmayan barınma koşullarıyla ilişkili olabilir; bağımsız fil refahı uzmanları tarafından acilen değerlendirilmelidir.

Yönetmelik, hayvanat bahçeleri ve doğal yaşam parklarının rutin olarak üç ayda bir denetlenmesini öngörüyor. Denetimlerde eksiklik ve usulsüzlük tespit edilirse bunların giderilmesi yazılı olarak bildirilmek zorunda. 

Tablo ortaya koyuyor ki Gaziantep Hayvanat Bahçesi yönetimi filin ihtiyaçlarını karşılayamamakta ve hatta görememektedir. Ayrıca sosyal bir Asya fili yıllardır yalnız, sınırlı, yoksullaştırılmış ve şeffaf olmayan koşullarda tutuluyorsa, Doğa Koruma ve Milli Parklar’ın denetimlerinin neyi gördüğü ve neyi görmezden geldiği açıklanmalıdır.