Tarih boyunca insanlık, toplumsal düzenini kurarken birçok kimliği dışarıda bırakmayı tercih etti. Cinsiyet, etnik köken, sınıf, cinsel yönelim ve nihayetinde engellilik… Her biri, toplumsal eşitsizliklerin, ayrımcılığın ve ötekileştirmenin farklı boyutlarda yaşandığı alanlar oldu. Ancak kimlik politikaları, bu görünmezliğe bir meydan okuma olarak karşımıza çıktı. Engellilik meselesi de tam bu noktada, hem bir insan hakları mücadelesi hem de kimlik politikalarının kesiştiği bir toplumsal mesele olarak öne çıkıyor. 

Engellilik, uzun yıllar boyunca yalnızca bir “tıbbi sorun” olarak görüldü. Bu yaklaşım, bireyi “tedavi edilmesi gereken” bir özneye indirgerken, toplumu ve onun engellerini görünmez kıldı. Oysa engellilik, bir kimlik olarak ele alındığında; bireyin sadece bedenine değil, sosyal, kültürel ve politik bağlamlara da ışık tutar. 

Engelli kimliği, kişisel bir deneyimden çok daha fazlasıdır: Toplumun değer yargılarının, mekân tasarımlarının, hukuk sistemlerinin ve kültürel normlarının aynasıdır. 

Kimlik politikalarının evrimi ve engellilik

kimliği politikaları, çoğu zaman bireysel farklılıkları toplumsal ve siyasal düzlemde görünür kılmayı amaçlar. Kadın hareketlerinden LGBTİ+ haklarına, etnik kimlik mücadelelerinden sınıfsal adalet arayışlarına kadar pek çok alanda bu politikalar, marjinalleştirilmiş grupların sesini duyurma çabasıdır. 

Engellilik hareketi ise genellikle bu mücadelenin en sessiz kalanı oldu. Çünkü engelliler, yalnızca fiziksel değil, sembolik olarak da erişimi kısıtlanmış bir toplumsal grubu temsil ediyor. Engellilerin yaşam alanlarına, siyasete, sanata, spora ya da akademiye katılımı çoğu zaman “lütuf” gibi sunulurken; kimliklerinin politik bir duruşa dönüşmesi ise görmezden geliniyor. 

Bugün engelliler, yalnızca “yardım edilmesi gereken” pasif alıcılar değil, kendi haklarını savunan, toplumu dönüştüren ve “ben buradayım” diyen aktörler olarak sahnede. Bu dönüşümde, kimlik politikalarının yükselmesi büyük bir rol oynadı. 

Engellilik kimliği; tek tip değil, çoğul bir deneyim 

Engelli kimliği homojen bir kimlik değildir. Her engel türü, bireysel deneyimler, sosyoekonomik durumlar, yaşanılan coğrafya ve kültürel bağlamlar farklılık gösterir. Türkiye’de bir kadın engelli olmak, sadece engelli olmaktan ibaret değildir; aynı zamanda toplumsal cinsiyet eşitsizlikleriyle de yüzleşmek demektir. Bir yandan erişilebilir olmayan şehirler, bir yandan istihdamda ayrımcılık, diğer yandan bakım hizmetlerinin yetersizliği; tüm bunlar kadın engelli kimliğini karmaşıklaştırır. Aynı şekilde bir engelli mültecinin yaşadığı deneyim, yerli bir engellininkinden çok daha farklıdır. Hem göçmen kimliği hem engelli kimliği çifte dışlanmayı beraberinde getirir. Dolayısıyla engellilik, kesişimsel bir perspektifle ele alındığında; kimlik politikaları içinde çok daha güçlü ve derin bir anlam taşır. 

Kamusal alanda engelli kimliğinin görünürlüğü 

Engelli bireylerin kamusal alandaki görünürlüğü, yalnızca fiziksel varlıklarıyla sınırlı değildir. Onların düşünceleri, sanatsal üretimleri, politik talepleri ve toplumsal katkıları, kimlik politikalarının önemli bileşenleridir. Ne var ki, Türkiye’de engellilik hâlâ büyük ölçüde aile içi bir mesele olarak konumlandırılıyor. Engellilik, kamusal değil “özel” bir sorun olarak görülüyor; böylece toplumsal sorumluluk alanı daraltılıyor. Bugün “katılımcı demokrasi” dediğimiz kavramın en temel göstergelerinden biri, toplumun tüm kesimlerinin karar alma süreçlerine dâhil edilmesidir. Ancak engelliler, yerel meclislerde, belediye planlamalarında, milletvekili listelerinde ya da sivil toplum yönetiminde hâlâ yeterince temsil edilmiyor. Bu durum, kimlik politikasının yalnızca teorik düzeyde kaldığını; pratikte ise engelli kimliğinin görünmez kılındığını gösteriyor. 

Hepimizin meselesi 

Engellilik ve kimlik politikaları arasındaki ilişkiyi yalnızca engellilerin meselesi olarak görmek, sorunun kendisini yeniden üretmek demektir. Bu mücadele, hepimizin ortak sorumluluğu. Hep birlikte; kapsayıcı, adil ve erişilebilir bir toplum için çalışmazsak, bugün başkalarının ötekisi olanlar yarın bizim de ötekimiz olabilir. Engellilik meselesini politik bir mesele olarak görmek, bireysel çabaları aşan, kolektif bir dönüşümü hedefleyen bir bakış açısını zorunlu kılar. Çünkü engelli bireylerin talepleri, insan onurunun korunması ve herkes için adil bir yaşamın inşası adına yükseltilmiş en insani seslerden biridir. Ve unutmayalım: Erişilebilir bir dünya, yalnızca engelliler için değil, herkes için daha yaşanabilir bir dünyadır.

Görsel betimleme: Bu görsel, sıcak tonlarda çizilmiş duygusal bir illüstrasyon. Ön planda kırmızı saçlı, yeşil kazak giymiş bir karakter neşeli bir şekilde koşuyor veya dans ediyor. Etrafında beyaz duman ya da sis şeklinde kıvrılan yumuşak hatlar var- bu, hareket hissi ve özgürlük duygusu veriyor. Arka planda mavi tonlarda büyük şekiller (dağları andıran kütleler) bulunuyor; ancak bu kütlelerin yüzleri var ve karaktere bakıyor gibiler. Her birinin gözleri farklı yönlere kaymış, sanki izliyorlar ama karışmıyorlar. Arka planın turuncu tonları sıcak bir atmosfer yaratıyor, bu da ön plandaki soğuk mavi dağlarla güzel bir kontrast oluşturuyor. Kompozisyon, “görülme, fark edilme, özgürlük” gibi temaları çağrıştırıyor- karakter sislerin içinde özgürce hareket ederken, onu sessizce izleyen, hareketsiz figürler arasında parlıyor.