_{14.03.2025, Cuma}

“Bu fiyat farkının nedeni ne olabilir? Kadın kabanları daha mı sofistike bir teknolojiyle üretiliyor, yoksa erkekler soğuğa karşı genetik bir bağışıklık mı geliştirdi de onların montlarında daha az materyal kullanılsa yetiyor?” Yeşer Sarıyıldız yazdı.

Bu terimi belki daha önce duydunuz, belki de ilk kez karşınıza çıkıyor. Eğer ilk kez karşılaştıysanız, az sonra okuyacaklarınızla “Evet yaa…” diyeceğinize eminim. Pembe vergi, kadınlara yönelik ürünlerin benzer ya da aynı işleve sahip erkek ürünlerine göre daha yüksek fiyatlarla satılması anlamına gelen, toplumsal cinsiyet temelli fiyatlandırma politikasını anlatıyor. 

Pembe vergi kavramı 1990’lardan beri konuşuluyor, ancak 2015’te New York City Tüketici Hakları Departmanı tarafından yapılan araştırma, bu meseleyi ilk kez somut verilerle gündeme taşıdı. 794 ürün üzerinde yapılan incelemede, kadınlara yönelik olanların erkekler için olan muadillerine kıyasla ortalama yüzde 7 daha pahalı olduğu tespit edildi.

Market rafları arasında gezerken ya da online bir alışveriş sitesinde dolaşırken hiç dikkatinizi çekti mi bilmiyorum Aynı markanın aynı işleve sahip, aynı gramajdaki ürünleri, sadece renk nedeniyle büyük bir fiyat farkına sahip olabiliyor. Mesela tıraş bıçakları, jiletler, hatta alakasız olacak; ama kalemler bile… Mavi olan her zaman pembeden daha ucuz ve farkında olmadan, pembe ürünün kadınlara özel ayrı bir fonksiyonu olduğunu düşünerek onu satın alıyoruz. Bu durum yalnızca kişisel bakım ürünleriyle de sınırlı değil. Erkek tişörtleri, sweatshirt’leri genelde kadın reyonlarındaki muadillerinden ucuz oluyor. İçine sihirli bir iplik falan eklemiyorlarsa, bu iyice saçma, çünkü zaten kadınlar için üretilen giysiler için genelde daha az kumaş kullanılıyor. 

Durup düşünelim. Bu fiyat farkının nedeni ne olabilir? Kadın kabanları daha mı sofistike bir teknolojiyle üretiliyor, yoksa erkekler soğuğa karşı genetik bir bağışıklık mı geliştirdi de onların montlarında daha az materyal kullanılsa yetiyor? Ya da işin aslı, moda endüstrisinin kadınları alışveriş yapmaya programlayan propagandasında mı saklı? Bilimsel bir açıklama yok; ama mantıklı bir tahmin yürütmek için de çok düşünmek gerekmiyor. Alıyoruz ve almamız gerekiyor. Pazarlama ve satış uzmanları öngörüyor ki, kadınlar kokulu şampuanlar, mini boy el kremleri, paketinde çiçek deseni olan tıraş bıçakları almak isteyeceğiz, çünkü genel kabule göre estetiğe önem veriyor… 

Bu fiyat farkı hizmet sektöründe de geçerli. Kadın kuaförlerinde sıradan bir kesime üç katı para ödeniyor. Kuru temizlemeye götürülen bluzun fiyatı, boyutu daha küçük olmasına rağmen, aynı kumaştaki erkek gömleğinden fazla çıkıyor. Market raflarında sessizce duran pembe vergi, hayatın her alanına sirayet etse de, alıştığımızdan günlük hayatta gözümüze çarpmıyor bile. Ancak “bir kez gördükten sonra görmeden duramayacaksın” temalı oyunlu görsellerde olduğu gibi, bu konu bir kez anlaşıldıktan sonra üstü kapanamıyor. 

ABD’de yapılan araştırmalar, kadınların hayatları boyunca pembe vergi nedeniyle ortalama 1300 dolar fazladan ödeme yaptığını ortaya koyuyor. Kadın olmanın maliyetine eşit işe düşük maaş, hayatın her alanında mansplaining (açüklama), toplumsal baskıdan sonra bir de pembe vergi ekleniyor.

Peki Türkiye’de durum nasıl? Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi’nde yapılan bir araştırmaya göre; Türkiye’deki yetişkin giyimi sektöründe kadınlara yönelik satışı yapılan ürünlerin, erkekler için satılan muadillerine kıyasla yüzde 7,5 oranında daha pahalı olduğu saptanmış. Şampuan, traş jileti ve parfüm gibi kişisel bakım ürünlerinde, yine Türkiye’de kadınlar olarak erkeklere kıyasla yüzde 16,8 fazla ödüyoruz. Yetişkinlerle de kalmıyor. Kız çocukları için üretilen pembe ürünler, erkek çocuklar için üretilen aynısının mavisinden yaklaşık yüzde 12,7 oranında daha pahalı.

Bilinçlenmek elbette işe yarıyor. İngiltere’de Boots ve Tesco gibi büyük market zincirleri, pembe vergiye dair kamuoyu tepkileri sonrası fiyat farklarını kaldırma kararı aldı. Fransa 2014’te kadınlara yönelik aynı hizmetlerin daha pahalıya satılmasını yasakladı. İspanya 2018’de hijyen ürünleri üzerindeki vergileri düşürdü. İngiltere 2021’de kadın hijyen ürünlerine uygulanan vergiyi tamamen kaldırdı. Almanya ise 2020’de hijyen ürünlerindeki yüzde 19’luk vergi oranını yüzde 7’ye düşürdü. Hatta, Kanada (2015), Avustralya (2019) ve ABD’de bazı eyaletler, hijyen ürünlerindeki cinsiyet farkı yüzünden doğrudan yasal önlemler aldı. Ancak ABD’de federal düzeyde pembe vergiyi yasaklayan bir yasa henüz çıkarılmış değil.

Aslında bana sorarsanız, vergi tanımı bile işi biraz masumlaştırıyor. Kapitalizmin kadınlardan aldığı ısrarcı haraç desek, biraz bile abartmış olmayız.

Politikayla ilgilenmediğini, politik olmadığını söyleyen kadın arkadaşlarıma seslenmek isterim. Kadın olduğunuzda, marketten aldığınız kişisel bakım ürünü bile politiktir ve bazen en büyük başkaldırı, aynı ürünün başka rengini alarak kasada yarı fiyat ödemektir. Pembe ambalajın içine saklanan gizli haraca elveda deyip, o fazladan parayla kendinize bir kadeh şarap ısmarlarken, şaraba ödediğiniz verginin de politik olduğunu hatırlamanızı dilerim.