Yasadışı hayvan ticaretinden kurtarılan yavru goril Zeytin için Türkiye’de hâlâ bilimsel temelli bir rehabilitasyon planı açıklanmazken, uluslararası basında yayımlanan yeni bir haber tartışmayı yeniden gündeme taşıdı.

The New York Times Magazine’de yayımlanan “Bili’s Journey” alt başlıklı foto-haber , Nijerya’daki yaban hayatı kaçakçılığıyla mücadeleyi ve kurtarılan bir yavru gorilin hikâyesini anlatıyor. Haberin metni gazeteci Jeffrey Gettleman tarafından kaleme alınırken, fotoğraflar Kongolu foto muhabiri Arlette Bashizi tarafından çekildi.

Haberde, kaçakçılardan kurtarılan Bili adlı yavru gorilin, Nijerya’daki Pandrillus (Drill ranch) rehabilitasyon merkezinde tutulduğu ve iki şempanze ile birlikte sosyal bir grup oluşturduğu aktarılıyor. Bili’nin belirli bir rehabilitasyon sürecinin ardından Kongo Cumhuriyeti veya Gabon’daki bir goril rehabilitasyon merkezine gönderilmesi planlanıyor.

Bu gelişme, Türkiye’de yaklaşık bir yıldır belirsizlik içinde tutulan yavru goril Zeytin’in geleceğiyle ilgili soruları yeniden gündeme getirdi.

Muzir’da 8 Ağustos 2025 tarihinde yayımladığımız “Yavru goril Zeytin neden hâlâ Türkiye’de?” başlıklı haberimizde, uluslararası primat koruma ağı Pan African Sanctuary Alliance (PASA) ve Jane Goodall Institute (JGI) tarafından önerilen çözümü hatırlatmış; Zeytin’in Nijerya’daki Pandrillus (Drill Ranch) rehabilitasyon merkezine gönderilmesi gerektiğini vurgulamıştık. Bu plan hazırlanırken merkezde bulunan bir başka yavru gorilin — Bili — varlığı da biliniyordu. Amaç, Zeytin’in burada rehabilitasyon sürecine dahil edilmesi ve ardından uygun bir goril sığınağına transfer edilmesiydi.

Ancak Türkiye’de süreç bu yönde ilerlemedi.

Milli Parklar, Zeytin’in gönderilmeyeceğini açık biçimde duyurdu. Bunun yerine yavru gorilin Türkiye’de tutulması ve bir hayvanat bahçesinde kalmasının planlandığı ifade ediliyor.

Oysa hem Zeytin hem de Bili aynı türden: batı ova gorili. NYT Magazine’de anlatılan örnek, kaçakçılıktan kurtarılan bir yavru goril için uluslararası koruma ağlarıyla yürütülen rehabilitasyon sürecinin nasıl işlemesi gerektiğini gösteriyor.

Zeytin için ise bunun tersi bir yol izleniyor. Uluslararası primat rehabilitasyon ağlarının önerileri uygulanmadığı gibi, yavru bir gorilin kendi türünden izole biçimde bir hayvanat bahçesinde tutulmasına dayanan bir karar alındı. Ayrıca Zeytin Aralık 2024’ten beri ekibinde primatolog olmayan Polonezköy Country Club isimli, içerde turistik kalış hizmeti de bulunan bir ‘country club’da izole olarak tutuluyor. İzolasyon süreci bir yılı aşmış durumda.

Bu karar yeniden değerlendirilmelidir.
Zeytin’in Pandrillus (Drill Ranch) merkezindeki rehabilitasyon sürecine dahil edilmesinin önü açılmalı ve süreç primatologların ve uluslararası uzman ağlarının önerileri doğrultusunda yürütülmelidir.

Fotoğraf: Arlette Bashizi, Nisan 2025’te Nijerya’nın Calabar kentindeki Pandrillus (Drill Ranch)  yaban hayatı rehabilitasyon merkezinde Imelda Effiong, goril Bili ile ilgileniyor. Bili, Nijerya Gümrük Hizmeti’nin Özel Yaban Hayatı Ofisi tarafından kaçakçılardan kurtarıldı.